МАКЕДОНИЈА

Македонија – Географска тема

Македонија – Географска тема

Македонија, географска – планинско-котлинска територија на Балканскиот Полуостров. Го зафаќа средишниот дел на Полуостровот и широко излегува на Егејското Море и на Солунскиот Залив. На север е заградена со шар Планина, Скопска Црна Гора, Козјак, Осогово и со Рила, а на југ со реката Бистрица и со брегот на Егејското Море до утоката на реката Места. На запад границата води по билата на планините: Кораб, Дешат, Крчин, Јабланица, Грамос и Пинд, а на исток по реката Места и западните падини на планината Родопи. Во овие природни и етнички граници таа зафаќа површина од 68.451 км .Со Букурешкиот мировен договор (1913) оваа територија била поделена меѓу победничките сили во Балканските војни Србија, Грција и Бугарија. Најголем дел од територијата припаднала на Грција
34.411 км или 50,3%, помал дел на Србија 26.440 км или 38,6% и најмал дел на Бугарија 6.798 км или 9,9%, а одделни подрачја биле доделени и на Албанија, како Мала Преспа, Голо Брдо, дел од Гора и др., со површина од 802 км или 1,2%. Всушност, Вардарскиот дел на Македонија бил окупиран од Србија, Егејскиот дел од Грција и Пиринскиот дел од Бугарија.

Македонија има мошне поволна географска положба. Средишната сместеност на Балканскиот Полуостров овозможила да стане крстосница на важни патишта и магистрали. УШТЕ во римско време преку неа минувала познатата

 

попречна магистрала Виа Егнатија (Виа Егнатиа), која од Драч преку Елбасан, Охрид и Битола водела кон Солун и Цариград. Подоцна, главните меѓународни сообраќајници што ја поврзуваат Македонија со светот се изградени по долините на реките Вардар и Струма. Солун, пак, од секогаш бил и останал најважно пристаниште за целата македонска територија.
Македонија се карактеризира со мошне сложена релјефна структура. Во нејзиниот релјеф се сменуваат големи и високи планински масиви – шар Планина (2.747), Пирин Планина, Осогово (2.252), Јакупица (2.540), Баба (2.601), Бистра (2.163) и др. со пространи и затворени котлини (Пелагонија, Полог, Скопска Котлина, Овче Поле, Струмичка Котлина, Серска Котлина, Благоевградска Котлина и др.). За рамните дна на котлините се карактеристични алувијалните почви и смолниците, по нивните рабови дилувијалното земјиште, а на планините кафеавите почви. Кристалестите шкрилци, магматските и метаморфните карпи, од кои во најголем дел е изграден релјефот на Македонија, се носители на повеќе важни минерали, како оловно-цинковата руда во осоговскиот масив, железната руда на Бистра, бакарната руда кај Радовиш, хромната руда во љуботенскиот масив и на Халкидик и др. Во Македонија, која на југ со долг брег излегува на Егејското Море, се јавува медитеранската клима, а од север преку Вардарско-моравската долина е изложена на континенталната клима. На високите планини, пак, владее планинската клима.
Хидрографската мрежа во Македонија ја сочинуваат реките: Вардар, Струма, Места, Бистрица и Црни Дрим со своите притоки, како и езерата – Охридско, Преспанско, Дојранско, Костурско, Лагадинско, Бешичко и др. Вегетацијата во Приморска Македонија е медитеранска со карактеристичните шуми – макии, а од културните растенија – со лозата и маслинката. Понасевер од медитеранската растителна област се листопадните дабови и букови шуми, кои се наредени катовски, а над нив се високопланинските пасишта. Животинскиот свет е составен од медитеранска и средноевропска фауна.
ЛИТ.: Александар Стојмилов, Физичка географија на Република Македонија,
ПМФ, Скопје, 2002. Ал. Ст.

Македонија – етно-историска и геополитичка територија во централниот дел на Балканот.

Македонија – етно-историска и геополитичка територија во централниот дел на Балканот.

Името Македонија го наследила од името на истоимената античка држава на Филип Ⅱ и Александар Ⅲ Македонски. Првобитно тоа име се однесувало на мала провинција во Солунското Поле, западно од Вардар. На тој терен е формирана македонската држава со престолнина во Пела. Историчарот Херодот (Ⅴ в. пр.н.е.) наведува дека со Македонија се означува територијата меѓу реките Вардар и Бистрица. Подоцна, како што се ширело македонското кралство, така се ширело и името Македонија, апсорбирајќи ги и периферните области во своето единствено име. Така, под името Македонија, уште во стариот век се подразбирал главно просторот меѓу планините Пинд и Олимп на југ, шар Планина на север, реката Места на исток и албанските планински вериги на запад.
За потеклото на името Македонија има повеќе мислења. Едни сметаат дека името го добила по својот прв митски крал Македон. Тоа мислење го застапува и географот Страбон. Според други, името Македонија произлегува од старомакедонските зборови макос – „голем, висок, планински“, и дон – „земја“, што во буквален превод би значело „голема, висока, планинска земја“. Со ова име Македонија се означува низ целата нејзина историја.

Македонија – византиска тема

Македонија – византиска тема

формирана поради опасноста од Бугарите во времето на царицата Ирина, најдоцна од 802 г., кога првпат се спомнува во изворите. Ја опфаќала Северозападна Тракија со центар Адријанопол. Името го добила по населението што се преселило таму од географска Македонија по словенските напади. Оттаму потекнува и основачот на македонската царска династија Василиј Ⅰ. Значително намалена, уништена е од Османлиите во втората половина на ⅩⅣ в.
ЛИТ.: Constantino Porfirogenito, De thematibus.Introduzione, testo critico, commento a curadi A. Petrusi, Citta del Vaticano,, 1952; П. Коледаров, Образуване на тема „Македония“ в Тракия, „Известия на Института за история“, ⅩⅩⅠ, София, 1970, 219-240. Б. Петр.

Античка Македонија

Според географско-етничките и историските карактеристики, АМ го опфаќала североисточниот дел на Балканскиот Полуостров. Античките автори ја опишуваат како планинска земја, со голем број реки, богати полиња, шу-ми и езера и со рудни богатства. Етничката и јазичната граница помеѓу македонската и хеленската територија на југ е: планината Олимп, ре-Стела на македонски војник, ката Пенеј Исар Марвинци (Ⅱ в. пр.н.е.) (Пенеиос, Пенча) и брегот на Егејското Море; на југозапад границата се движи до планината Пинд (Пиндос); западната граница продолжува по планините од шарпланинскиот масив (Јабланица, Кораб, Дешат) сè до планината Скард (ден. шар Планина); северната граница се спушта по падините на планината Јакупица, поминува помеѓу денешните градови Скопје и Велес и по реката Пчиња излегува на Осоговските Планини, сè до планината Рила; на исток граничната линија започнува од Пирин Планина до утоката на реката Нестос (ден. Места) во Егејското Море. Античките автори Приморска Македонија ја нарекуваат – Долна Македонија, а внатрешниот планински дел – Горна Маке-Македонски штит, с. Бонче донија. Долна Македонија го опфаќа централниот дел на Македонија и се простира меѓу реките Халиакмон (Бистрица), Аксиј (Вардар) и долните текови на Стримон (Струма) и Нестос (Места), со областите: Пиерија, Ботиаја, Алмопија, Амфакситида, Мигдонија, Анатемунт, Ботика, Крусида, Бисалтија, Крестонија, Пиерида, Едонида и Еордаја. Горна Македонија ги опфаќа областите: Тимфаја, Параваја, Елимеја, Дасаретида, Орестида, Линкестида, Пелагонија, Дериоп, Пајонија, Парорбелија, Синтика и Одомантика. Од владеењето на првата македонска династија Аргеади (Аргеас е епонимниот херој на Македон) во Ⅷ в. пр.н.е. започнува ширењето на државната територија, која ги обединува сите етноси (палеобалкански популации со индо-Карта на Античка Македонија до смртта на Филип Ⅱ (336 г. пр.н.е.) европско потекло) што живееле на територијата на Античка МаМакедонија во времето на Александар Ⅲ Македонски кедонија: Бриги, Пајонци, Пелагонци, Линкести, Енгелани, Дасарети, Орести, Еордаи, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, Алмопи, Мигдонци, Крестонци, Бисалти, Еордајци, Едони и др. помали етноси. За Македонија карактеристични се: македонската басилеја, монархиското уредување со наследен владетел и државни институции што владеат според „македонски закони“, македонски обичаи, обреди, со македонски божества, митови, култови и посебен македонски јазик. Имињата на македонските кралеви од династијата Аргеади се: Пердика И, Аргај, Филип, Аероп И, Алкета, Аминта И, Александар И, Пердика Ⅱ, Архелај И, Орест, Аероп Ⅱ, Аминта Ⅱ, Паусаниј, Аминта Ⅲ, Александар Ⅱ, Птолемај Алорски, Пердика Ⅲ, Филип Ⅱ, Александар Ⅲ, Филип Ⅲ, Александар Ⅳ. Првата кралска престолнина била Ајга (Вергина), втората престолнина е Пела, која со големите градежни зафати во времето на Филип Ⅱ (359–336) станува метропола на Балканот. Македонската држава постигнува најголем политички, воен и економски подем во времето на Филип Ⅱ, а екуменско значење (според својата големина и моќ) во времето на Александар Ⅲ Македонски (336–332). По неговата смрт сè до римските освојувања (334–168 г. пр. н.е.) Македонија ја владеат дијадосите и епигоните: Антипатар, Касандар, Филип Ⅳ, Александар В (т. н. Антипатриди), Деметриј И, Пир, Лизимах, Птолемај; по 277 г. пр.н.е. следи последната македонска династија Антигониди: Антигон И Гонат, Деметриј Ⅱ, Антигон Досон, Филип Ⅴ и Персеј. По паѓањето под римска власт (146 г. пр.н.е.) Македонија станува римска провинција. Македонците како дел од Римската Империја создаваат ново општество: римските провинции ги управуваат римски управници; новите градови добиваат римски војнички карактер (Скупи), а животот на населението се формира според римскиот правен систем; се трасираат нови комуникации, се менува етнографијата, се романизира автохтоното население; со присуството на римските војски, но и со честите навлегувања на нови народи (Готи, Хуни, Авари и Словени) се менува етничкиот состав. Словенскиот етнос како најдоминантен навлегува во етногенезата на Македонците, ги наметнува словенскиот јазик и културата, а христијанството што се проповеда уште од самиот почеток (во И в. н.е. Апостол Павле во Македонија има христијанска мисија), во Ⅳ в. пр. н.е. станува главен белег на Македонците, препознатлив преку многубројните христијански базилики. ЛИТ: Херодотус, 4 Волс., Харвард Универитѕ Пресс, 1960; Тхоуцѕдидес, 4 Волс., Харвард Университѕ Пресс, 1958; Јустин, Филиповата историја, прев. Љ. Басотова, Скопје, 2000; Аријан, Александровата анабаса, прев. М. Бузалкова, Скопје, 2000; Скопје, 1998; Хаммонд, Тхе Мацедонин Стате, Оџфорд, 1989; Е. Петрова, Бригите, Скопје, 1996; Н. Проева, Студии за античките Македонци, Скопје, 1997; Историја на македонскиот народ, И, Скопје, 2000; Ф. Папазоглу, Историја на Хеленистичкиот период, Скопје, 1995; М. Бошкоски, Имињата на Македонија и Македонците, Скопје, 2003; А. шукарова, Филип Ⅱ Македонски и атинските ретори, Скопје, 2003. А. шук.

МАКЕДОНИЈА ВТОРА (MACEDONIA SECUNDA) –

МАКЕДОНИЈА ВТОРА (МАЦЕДОНИА СЕЦУНДА) – доцноантичка провинција. Северниот дел на Провинцијата Македонија во доцниот Ⅳ в. бил изделен во помала провинција Македонија Салутарис (Мацедониа Салутарис), која подоцна ќе се преименува во Мада). Таа се протегала главно на територијата на некогашните раноантички кралства Пајонија и Пелагонија, областа Девриоп, што значи во Средно Повардарје, средниот и долниот тек на р. Брегалница и средниот и северниот дел на висорамнината Пелагонија, заедно со Демир Хисар. Во науката сè уште е дискутабилно дали провинцијата се протегала во регионот на Кичево и во Полошкиот регион. Покрај главниот град Стоби, поважни градски центри биле Арг под Клепа, Пелагонија (Крушевица, Прилепско), Астрајон (Пилав Тепе, с. ©опур), Баргала (Горни Козјак) и Запара (Крупиште), Келенидин (Виница), Армонија (Калата, кај Македонска Каменица). Првпат е спомната во 482 г. (формирана во 479– 482); го опфаќала северниот дел на Македонија со центар во Стоби. Последен пат се споменува во Ⅺ Јустинијанова новела (535), не и во ЦЏЏЏИ (545), што значи била укината меѓу 535–545 г.
ЛИТ.: Ф. Папазоглу, Македонски градови у римско доба, Скопје, 1957; И. Микулчиќ, Антички градови во Македонија, Скопје, 1999, 207-210, 218-219, 335-350; З. Костиђ,
Осврт на административне поделе Македоније крајем антике, ЗРВИ, ЏЏЏВ, Београд, 1996. Б. Петр., В. Л.

Македонија – римска провинција.

Основана во 148 г. пр.н.е., откако Римските провинции на Балканот со главните патишта Населувањето на Словените на Балканот и во Македонија римскиот легат Квинт Каекилиј Метел во битката кај Пидна го задушил Првото македонско востание под водство на Филип Ⅵ Андриск. Од 27 г. пр. н.е. под сенаторска управа, во периодот од 15 до 44 г.н.е. е под управа на царскиот легат, а потоа повторно под сенаторска управа. Го зазема најголемиот дел од јужниот Балкански Полуостров, териториите на Кралството Македонија по текот на реките Халиакмон (Бистрица), Аксиј (Вардар) и средниот и долниот тек на р. Стримон (Струма). На овие територии биле придодадени и териториите на Илирија (денешна Средна Албанија), Северен Епир (денес Јужна Албанија, Северозападна Грција). На југ се граничела со провинциите Ахаја и Епир (по 106 г. н.е.), на исток со Тракија, а на север со провинциите Далматија и Горна Мезија. Главен град на провинцијата бил Тесалоника (Солун), а други позначајни градови биле: Епидамнос (Дирахион) и Аполонија – на илирскиот брег; Лихнид, Хераклеја и Стоби – во Горна Македонија; Лариса, Дион и Пела – во Долна Македонија и Тесалоника, Потидаја, Амфипол, Филипи, Неапол и Тасос на Халкидик – на трако-македонскиот брег. Економска база за животот биле плодните полиња, како и богатите природни суровини, пред сè дрвото (кое се применувало во градежништвото) и рудите. Негативна страна била транзитната местоположба во центарот на Балканот, преку која придобивките од источните цивилизации се трансферирале при изградбата на западните цивилизации. ЛИТ.: Ј. Сасел, Мацедониа, Табула Империи Романи, К34, Лјублјана, 1976, 82-83; Ф. Папазоглу, Македонски градови у римско доба, Скопје, 1957. В. Л.

 

Македонија во средниот век

Во средината на И в. започнало да се шири христијанството. Апостолот Павле основал христијански општини во Филипи, Тесалоника и Верија. Во Ⅵ и поч. на Ⅶ в. се населиле словенските племиња (Верзити, Другувити, Сагудати, Ринхини, Вајунити, Стримонци и др.), кои се измешале со староседелците и од нив ги прифатиле цивилизациските постигања во селското стопанство, занаетчиството, градежништвото и др. Промени настанале во топонимијата: најголем дел од населбите, реките, планините добиле словен-ски имиња (Бистра, Прилеп, Извор и др.), еден дел од имињата Словените ги прилагодиле на својот јазик (Верија – Бер, СтримонСтрума, СкупиСкопје и др.), а дел од имињата ги прифатиле од 

 

 

 

Македонија како дел од картата на Европа (1766) 

староседелците (Опила, Опае, Опеница, Таор, Бадер, Теово, Пелистер, Пелагонија, Вапила, Сирула, Галик, Галичица и др.). Областите населени од словенските племиња за Византијците претставувале независни кнежества нарекувани Склавинии, на чело со племенски водачи. Византија потчинила дел од Склавиниите (Ⅶ и Ⅷ в.). 

Склавиниите во внатрешноста биле потчинети од Бугарите (по сред. на Ⅸ в.). Во времето на бугарското владеење во Македонија се појавило богомилството – религиозно и социјално движење против црквата и државата. Солунските браќа св. Кирил и Методиј ја создале словенската азбука (сред. на Ⅸ в.) и почнала да се развива раната словенска писменост и култура во Македонија. Со Климент и Наум, преку Охридската книжевна школа, се разви

 

Беласичката битка (минијатура според Скилица, Ⅺ в.) 

 

ла македонската средновековна 

 

 

просвета и книжевност. Во Ⅱ пол. на Ⅹ в. во Македонија било основано Самуиловото Царство (969–1018) – најголемата ранофеудална држава на Балканот. Царот Самуил (969–1014) ја обединил цела Македонија (освен Солун) и потчинил голем дел од соседните балкански земји. По поразот во Беласичката битка и по смртта на царот Самуил (1014) македонската држава заслабнала. Наследниците Гаврил Радомир (1014-1015) и Јован Владислав (1015–1018) не успеале да ги зап-рат византиските напади, па по смртта на Јован Владислав (1018) Македонија била завладеана од Византија

За ослободување од византиската власт во Ⅺ в. биле кренати востанијата на Петар Делјан (1040–1041) и Ѓорѓи Војтех (1072–1073), кои, по почетните успеси, биле задушени. 

Во 80-тите години на ⅩⅠⅠ в. благородникот Добромир Хрс ја отфрлил византиската власт и формирал независна државичка со центар во Просек, која се одржала до почетокот на ⅩⅤⅠⅠⅠ в. (1202). Во првата половина на ⅩⅤⅠⅠⅠ в. за превласт во Македонија војувале соседните балкански држави: Скопје, Охрид и Бер паднале под бугарска власт (1203), со центар во Солун било формирано Солунското Латинско Кралство (1204–1224). Во Просек се осамостоил благородникот Стрез (1207–1214), а во Струмската област (со центарот Мелник) се осамостоил благородникот Слав (1207 – ок. 1230). Во Македонија владееле: епирскиот цар Теодор И Ангел (1224–1246), Бугарите (од 1230), Никејците (1246–1259) и одново Византија (1261). Пред крајот на ⅩⅤⅠⅠⅠ в. српската држава го завладеала северниот дел: Скопје, Горен и Долен Полог, Овче Поле, Злетово и Пијанец (1282), како и Дебар, Кичево и Поречката област (1284). Кралот Стефан Душан за десетина години (1334– 1345) ја освоил цела Македонија, освен Солун. По неговата смрт (1355), кога српската држава започнала да се распаѓа, во Македонија биле формирани неколку независни владенија. 

На териториите од Костур до Призрен и од р. Вардар до албанските планини се осамостоил Вол-кашин, кој бил крунисан за крал и совладетел на царот Урош (1365). Деспотот Углеша се осамостоил во Серската област (1365), под негова власт се наоѓале териториите до Струмица и Мелник, со Света Гора. До крајот на 60-тите години на ⅩⅣ в. тие воспоставиле хегемонија во Македонија. По нивното загинување во Маричката битка против Османлиите (1371), во Македонија се издигнале синот на Волкашина кралот Марко и браќата Константин и Јован Драгаш. 

Државата на кралот Марко, позната и како Прилепско Кралство, кон крајот на 70-тите години на ⅩⅣ в. се протегала на исток до областа Раец, на север до Скопје, на запад ги зафаќала Преспа, Демир Хисар, Порече, Кичевската област и Дебар, а на југ до меѓите на Пелагонија. Прилепското Кралство ја задржало својата самостојност до освојувањето на Прилеп и Битола од Османлиите (1385), кога Марко ја признал врховната власт на султанот. 

Браќата Јован и Константин Драгаш се осамостоиле на териториите помеѓу реките Струма и Вардар, со престолнина во ќустендил. По смртта на Јован (ок. 1380), Константин ја признал врховната власт на султанот. Во почетокот на 80-тите години на ⅩⅣв. започнало османлиското освојување на Македонија; источниот дел со градот Сер (1383), централниот со Штип, Велес, Прилеп и Битола (1385) и Скопје (1392). По загинувањето на кралот Марко и Константин Драгаш во битката кај Ровине (1395) Македонија паднала под директна османлиска власт, освен Солун, којшто бил освоен подоцна (1430). К. Аџ. 

 
Македонија во времето на османлиското владеење.

Во периодот меѓу Маричката битка (1371) и битката на Ровине (1395) Македонија целосно потпаднала под османлиската власт. Во новото политичко уредување христијаните станале граѓани од втор ред и не ги уживале истите права како и муслиманите. Основа на новото уредување бил т.н. тимарско-спахиски систем што се состоел од доделување феудални земјишни лена (тимари, зеамети и хасови) во замена за исполнувањето на воените обврски. Во почетокот имало и христијани-тимариоти, кои постепено исчезнале. Земјата ја обработувало феудално зависното население
– христијани и муслимани, познати под името раја, кое од ⅩⅤⅠⅠ в. ги оз-начувало главно христијаните. Тие биле должни да им даваат даноци и на феудалниот господар и

Османлиските освојувања на балканските земји
Српската држава од 1170&1350 година

Сцени од секојдневниот живот & фрески во црквата „Св. Атанасиј Александриски“ во с. Журче, Демирхисарско (1622)
на државата и не можеле слободно да располагаат со својата земја. Стопанството имало натурален карактер и селанецот ги задоволувал своите потреби занимавајќи се со земјоделство и со сточарство.
Градовите, по краткотрајниот застој, доживеале експанзија со брз развој на занаетчиството и трговијата во нив. Промени настанале и во демографската структура на населението. Преку колонизација во Македонија биле населени турски номадски сточари, пред сè Јуруци, од Мала Азија. Во ⅩⅤⅠ в. биле создадени Солунскиот и Овчеполскиот јуручки санџак, а нивниот број достигнал околу 140.000 лица. По протерувањето од Шпанија (1492) и од Португалија (1497) се доселило во Македонија и бројно еврејско население. Демографските промени биле предизвикани и од процесот на исламизацијата. Таа започнала во ⅩⅤ в., а најсилниот бран се случил во втората половина на ⅩⅤⅠ в., кога процентот на исламизираните христијани по градовите изнесувал 25% од градската популација, додека во селата само 3%. Исламизацијата продолжила и во наредните векови, засилувајќи се особено во воените години.
Православната Охридска архиепископија, и покрај големите загуби што ги претрпела, продолжила да функционира и по освојувањето. Сè до нејзиното укинување во 1767 г. таа била носител на народната култура и духовен заштитник на христијаните.
Промените во земјишните односи и воведувањето на чифлигарскиот систем го засилило ајдутското движење и предизвикало реакција на христијанското население. УШТЕ во 1564/65 г. во Мариово и во Прилеп биле кренати првите буни, а во есента 1689 г. избувнало Карпошовото востание. Задушувањето на востанието и стравот од репресалии предизвикале иселување на христијанското население од Северна Македонија. На нивно место биле населени доселеници од Албанија, со што започнало менувањето на етничкиот состав на населението во овој дел на Македонија.

Слабата централна власт и анархијата во Империјата овозможиле во втората половина на ⅩⅤⅠⅠⅠ в. во поголемиот дел од Македонија локалната власт да ја приграбат моќни бегови (претежно од албанско потекло), кои дејствувале независно од централната власт. Положбата на рајата станувала сè потешка и поради дејствувањето на крџалиите, воени дезертери, што здружени во големи банди ги напаѓале селата и градовите.
Реформите воведени во Империјата по 1839 г. значеле постепено подобрување на состојбата на немуслиманите, кои, формално, станале рамноправни со муслиманите. Во Македонија дошло до зголемување на стопанскиот развој, била изградена железница, се воспоставиле телеграфски и телефонски линии, а трговијата, посебно меѓународната, доживеала експанзија. Христијаните биле поприсутни во стопанството и во трговијата, учествувајќи и во локалната градска власт. Била спроведена и територијална реформа, со која биле формирани трите вилаети: Солунскиот, Битолскиот и Косовскиот.
Иако по Руско-турската војна (1877–1878) дошло до повторно влошување на економската и политичката ситуација, веќе бил
создаден богат христијански гра-
Карта на Македонија (1770)

Зоран Ризовски: Димитар Попгеоргиев-Беровски
ѓански слој и интелектуална елита, кои почнале да ги артикулираат своите политички и национални интереси, со што започнало националното движење на македонскиот народ за ослободување.
ЛИТ: Историја на македонскиот народ, Ⅱ. Македонија под турска власт (од ⅩⅣ до крајот на ⅩⅤⅠⅠⅠ век), редактор д-р Александар Стојановски, Скопје, 1998; Александар Матковски, Отпорот во Македонија, И-Ⅳ, Скопје, 1983; Александар Стојановски, Градовите во Македонија од крајот на ⅩⅣ до ⅩⅤⅠⅠ век. Демографски истражувања, Скопје, 1981; истиот, Македонија во турското средновековие (од крајот на ⅩⅣ – почетокот на ⅩⅤⅠⅠⅠ век), Скопје, 1989; истиот, Македонија под турската власт. Ста
тии и други прилози, Скопје, 2006. Др. Ѓ.

Македонија во османлискиот период од 60-тите години на ⅩⅠⅩ век до Балканските војни.

 

Со преродбенското движење, просветнокултурните и црковните борби по средината на ⅩⅠⅩ в. било апсолвирано прашањето на сопствената национална идентификација на македонскиот народ. Во 60-тите и 70-тите години започнал процесот на револуционерното организирање со појавување и дејствување на заговорнички револуционерни кружоци, понекаде нарекувани комитети. Солунскиот Таен македонски револуционерен комитет, основан од Димитар Поп-георгиев-Беровски (1874), го организирал и го извел Разловечкото востание, кое започнало во Малешевско (8–20. Ⅴ 1876). Востаниците, предводени од Беровски, го ослободиле с. Разловци, каде што била воспоставена месна македонска власт. Оттаму востаниците продолжиле кон другите населени места во Малешевско и Пијанечко. Ограничени акции имало и во Кочанско, Штипско и Радовишко. Пред да добие пошироки размери, востанието било задушено. Разловечкото востание било автохтоно, автономно организирано и водено без надворешни влијанија и без мешање на надворешни фактори, со јасно поставена цел: ослободување и создавање самостојна македонска држава. Тоа е посведочено со востаничкото знаме како симбол на македонската државност, како и во народните песни.
На Цариградската конференција (23. ⅩⅠⅠ 1876 – 20. И 1877) македонското прашање не добило посебен третман, иако имало предлог Европска Турција да се подели на две самостојни единици: Македонија (со престолнина во Софија) и Бугарија (со престолнина во Трново). Во прелиминарниот Санстефански мировен договор помеѓу Русија и Османлиската Империја (19. Ⅱ /3. Ⅲ 1878) руската дипломатија наметнала создавање голема бугарска автономна држава со присоединување на најголемиот дел од Македонија. На Берлинскиот конгрес (1/13. Ⅵ – 1/13. Ⅶ 1878) тој договор бил анулиран и било решено Македонија да остане во составот на османлиската држава, која била обврзана (со чл. 23 од Берлинскиот договор) на управна децентрализација и давање автономен статус за Македонија (под името Румелија) врз основа на органски статут како оној за островот Крит (1868).

Кресненската Клисура
Кресненското востание (1878–1879), под водство пак на Димитар Поп-георгиев-Беровски, било организирано и водено според националноослободителна и државотворна програма. Во востанието зеле учество востаници и доброволци од 32 околии, 163 населени места во Македонија. Била создавана македонска востаничка војска со штаб раководен од штабен на-

Картографски проект за Балканот на Цариградската конференција (1876/77) Промените на Балканот по Берлинскиот конгрес Дамјан Груев Борис Сарафов Анастас Лозанчев Здружените чети на Пандо Кљашев и Васил Чакаларов (1903)

чалник. На ослободената територија била воспоставена самобитна македонска револуционерна воено-востаничка власт, изградена врз основа на обичајното право. Востаничкото раководство се определило за независни надворешни односи, во прв ред со соседните држави.
По задушувањето на Кресненското востание македонското ослободително движење се изразило со востаничкото раздвижување во Североисточна Македонија (во Кумановско-Кратовско-Кривопаланечко), со дејствување на чети (1879–1881) во централниот, југоисточниот (Серес, Драма) и југозападнот дел (Островско, Костурско и Леринско) и со акциите на Македонската лига за ослободување на Македонија (1879–1880), Националното собрание и Привремената влада на Македонија (1880–1881). Привремената влада објавила Манифест со повик за продолжување на ослободителната борба за создавање самостојна држава или автономна државност во рамките на османлиската држава, а создала и Устав на македонската држава (1880). Двете политички претставништва настапиле со легитимни барања за примена на чл. 23 од Берлинскиот договор за Македонија.
Македонската револуционерна организација (МРО), основана во Солун (23. Џ / 4. Ⅺ 1893), подоцна под оперативно раководство на