ЧАКАЛАРОВ, Васил

ЧАКАЛАРОВ, Васил (с. Смредеш, Костурско, 1874 – Костурско, 20. Ⅶ 1913) – револуционер, војвода, учесник во Илинденското востание. Завршил прогимназија. Бил осуден и лежел во Корчанскиот затвор (1893), успеал да избега и заминал во Бугарија. Борис Сарафов (1900) го ангажирал и го испратил во Грција за организирање канал за испраќање оружје и муниција за потребите …

ЧАКАЛАРОСКИ, Кочо Петров

ЧАКАЛАРОСКИ, Кочо Петров (Крушево, 24. Ⅳ 1948) – интернист-нефролог, редовен проф. на Мед. ф. во Скопје. Раководител на Одделението за интензивно нефролошко лекување и нега на болни, генерален секретар на Здружението на нефролозите на СФРЈ, секретар на МЗНДТВО и претседател на Здружението на нефролозите на РМ. Автор е на бројни стручни и научни трудови. Еден …

АНТИЧКА МАКЕДОНИЈА.

АНТИЧКА МАКЕДОНИЈА. Според географско-етничките и историските карактеристики, АМ го опфаќала североисточниот дел на Балканскиот Полуостров. Античките автори ја опишуваат како планинска земја, со голем број реки, богати полиња, шу-ми и езера и со рудни богатства. Етничката и јазичната граница помеѓу македонската и хеленската територија на југ е: планината Олимп, ре-Стела на македонски војник, ката Пенеј Исар Марвинци (Ⅱ в. пр.н.е.) (Пенеиос, Пенча) и брегот на Егејското Море; на југозапад границата се движи до планината Пинд (Пиндос); западната граница продолжува по планините од шарпланинскиот масив (Јабланица, Кораб, Дешат) сè до планината Скард (ден. шар Планина); северната граница се спушта по падините на планината Јакупица, поминува помеѓу денешните градови Скопје и Велес и по реката Пчиња излегува на Осоговските Планини, сè до планината Рила; на исток граничната линија започнува од Пирин Планина до утоката на реката Нестос (ден. Места) во Егејското Море. Античките автори Приморска Македонија ја нарекуваат – Долна Македонија, а внатрешниот планински дел – Горна Маке-Македонски штит, с. Бонче донија. Долна Македонија го опфаќа централниот дел на Македонија и се простира меѓу реките Халиакмон (Бистрица), Аксиј (Вардар) и долните текови на Стримон (Струма) и Нестос (Места), со областите: Пиерија, Ботиаја, Алмопија, Амфакситида, Мигдонија, Анатемунт, Ботика, Крусида, Бисалтија, Крестонија, Пиерида, Едонида и Еордаја. Горна Македонија ги опфаќа областите: Тимфаја, Параваја, Елимеја, Дасаретида, Орестида, Линкестида, Пелагонија, Дериоп, Пајонија, Парорбелија, Синтика и Одомантика. Од владеењето на првата македонска династија Аргеади (Аргеас е епонимниот херој на Македон) во Ⅷ в. пр.н.е. започнува ширењето на државната територија, која ги обединува сите етноси (палеобалкански популации со индо-Карта на Античка Македонија до смртта на Филип Ⅱ (336 г. пр.н.е.) европско потекло) што живееле на територијата на Античка МаМакедонија во времето на Александар Ⅲ Македонски кедонија: Бриги, Пајонци, Пелагонци, Линкести, Енгелани, Дасарети, Орести, Еордаи, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, Алмопи, Мигдонци, Крестонци, Бисалти, Еордајци, Едони и др. помали етноси. За Македонија карактеристични се: македонската басилеја, монархиското уредување со наследен владетел и државни институции што владеат според „македонски закони“, македонски обичаи, обреди, со македонски божества, митови, култови и посебен македонски јазик. Имињата на македонските кралеви од династијата Аргеади се: Пердика И, Аргај, Филип, Аероп И, Алкета, Аминта И, Александар И, Пердика Ⅱ, Архелај И, Орест, Аероп Ⅱ, Аминта Ⅱ, Паусаниј, Аминта Ⅲ, Александар Ⅱ, Птолемај Алорски, Пердика Ⅲ, Филип Ⅱ, Александар Ⅲ, Филип Ⅲ, Александар Ⅳ. Првата кралска престолнина била Ајга (Вергина), втората престолнина е Пела, која со големите градежни зафати во времето на Филип Ⅱ (359–336) станува метропола на Балканот. Македонската држава постигнува најголем политички, воен и економски подем во времето на Филип Ⅱ, а екуменско значење (според својата големина и моќ) во времето на Александар Ⅲ Македонски (336–332). По неговата смрт сè до римските освојувања (334–168 г. пр. н.е.) Македонија ја владеат дијадосите и епигоните: Антипатар, Касандар, Филип Ⅳ, Александар В (т. н. Антипатриди), Деметриј И, Пир, Лизимах, Птолемај; по 277 г. пр.н.е. следи последната македонска династија Антигониди: Антигон И Гонат, Деметриј Ⅱ, Антигон Досон, Филип Ⅴ и Персеј. По паѓањето под римска власт (146 г. пр.н.е.) Македонија станува римска провинција. Македонците како дел од Римската Империја создаваат ново општество: римските провинции ги управуваат римски управници; новите градови добиваат римски војнички карактер (Скупи), а животот на населението се формира според римскиот правен систем; се трасираат нови комуникации, се менува етнографијата, се романизира автохтоното население; со присуството на римските војски, но и со честите навлегувања на нови народи (Готи, Хуни, Авари и Словени) се менува етничкиот состав. Словенскиот етнос како најдоминантен навлегува во етногенезата на Македонците, ги наметнува словенскиот јазик и културата, а христијанството што се проповеда уште од самиот почеток (во И в. н.е. Апостол Павле во Македонија има христијанска мисија), во Ⅳ в. пр. н.е. станува главен белег на Македонците, препознатлив преку многубројните христијански базилики. ЛИТ: Херодотус, 4 Волс., Харвард Универитѕ Пресс, 1960; Тхоуцѕдидес, 4 Волс., Харвард Университѕ Пресс, 1958; Јустин, Филиповата историја, прев. Љ. Басотова, Скопје, 2000; Аријан, Александровата анабаса, прев. М. Бузалкова, Скопје, 2000; Скопје, 1998; Хаммонд, Тхе Мацедонин Стате, Оџфорд, 1989; Е. Петрова, Бригите, Скопје, 1996; Н. Проева, Студии за античките Македонци, Скопје, 1997; Историја на македонскиот народ, И, Скопје, 2000; Ф. Папазоглу, Историја на Хеленистичкиот период, Скопје, 1995; М. Бошкоски, Имињата на Македонија и Македонците, Скопје, 2003; А. шукарова, Филип Ⅱ Македонски и атинските ретори, Скопје, 2003. А. шук. Македонија – римска провинција. Основана во 148 г. пр.н.е., откако Римските провинции на Балканот со главните патишта Населувањето на Словените на Балканот и во Македонија римскиот легат Квинт Каекилиј Метел во битката кај Пидна го задушил Првото македонско востание под водство на Филип Ⅵ Андриск. Од 27 г. пр. н.е. под сенаторска управа, во периодот од 15 до 44 г.н.е. е под управа на царскиот легат, а потоа повторно под сенаторска управа. Го зазема најголемиот дел од јужниот Балкански Полуостров, териториите на Кралството Македонија по текот на реките Халиакмон (Бистрица), Аксиј (Вардар) и средниот и долниот тек на р. Стримон (Струма). На овие територии биле придодадени и териториите на Илирија (денешна Средна Албанија), Северен Епир (денес Јужна Албанија, Северозападна Грција). На југ се граничела со провинциите Ахаја и Епир (по 106 г. н.е.), на исток со Тракија, а на север со провинциите Далматија и Горна Мезија. Главен град на провинцијата бил Тесалоника (Солун), а други позначајни градови биле: Епидамнос (Дирахион) и Аполонија – на илирскиот брег; Лихнид, Хераклеја и Стоби – во Горна Македонија; Лариса, Дион и Пела – во Долна Македонија и Тесалоника, Потидаја, Амфипол, Филипи, Неапол и Тасос на Халкидик – на трако-македонскиот брег. Економска база за животот биле плодните полиња, како и богатите природни суровини, пред сè дрвото (кое се применувало во градежништвото) и рудите. Негативна страна била транзитната местоположба во центарот на Балканот, преку која придобивките од источните цивилизации се трансферирале при изградбата на западните цивилизации. ЛИТ.: Ј. Сасел, Мацедониа, Табула Империи Романи, К34, Лјублјана, 1976, 82-83; Ф. Папазоглу, Македонски градови у римско доба, Скопје, 1957. В. Л. Македонија во средниот век. Во средината на И в. започнало да се шири христијанството. Апостолот Павле основал христијански општини во Филипи, Тесалоника и Верија. Во Ⅵ и поч. на Ⅶ в. се населиле словенските племиња (Верзити, Другувити, Сагудати, Ринхини, Вајунити, Стримонци и др.), кои се измешале со староседелците и од нив ги прифатиле цивилизациските постигања во селското стопанство, занаетчиството, градежништвото и др. Промени настанале во топонимијата: најголем дел од населбите, реките, планините добиле словен-ски имиња (Бистра, Прилеп, Извор и др.), еден дел од имињата Словените ги прилагодиле на својот јазик (Верија – Бер, Стримон – Струма, Скупи – Скопје и др.), а дел од имињата ги прифатиле од Македонија како дел од картата на Европа (1766) староседелците (Опила, Опае, Опеница, Таор, Бадер, Теово, Пелистер, Пелагонија, Вапила, Сирула, Галик, Галичица и др.). Областите населени од словенските племиња за Византијците претставувале независни кнежества нарекувани Склавинии, на чело со племенски водачи. Византија потчинила дел од Склавиниите (Ⅶ и Ⅷ в.). Склавиниите во внатрешноста биле потчинети од Бугарите (по сред. на Ⅸ в.). Во времето на бугарското владеење во Македонија се појавило богомилството – религиозно и социјално движење против црквата и државата. Солунските браќа св. Кирил и Методиј ја создале словенската азбука (сред. на Ⅸ в.) и почнала да се развива раната словенска писменост и култура во Македонија. Со Климент и Наум, преку Охридската книжевна школа, се развиБеласичката битка (минијатура според Скилица, Ⅺ в.) ла македонската средновековна просвета и книжевност. Во Ⅱ пол. на Ⅹ в. во Македонија било основано Самуиловото Царство (969–1018) – најголемата ранофеудална држава на Балканот. Царот Самуил (969–1014) ја обединил цела Македонија (освен Солун) и потчинил голем дел од соседните балкански земји. По поразот во Беласичката битка и по смртта на царот Самуил (1014) македонската држава заслабнала. Наследниците Гаврил Радомир (1014-1015) и Јован Владислав (1015–1018) не успеале да ги зап-рат византиските напади, па по смртта на Јован Владислав (1018) Македонија била завладеана од Византија. За ослободување од византиската власт во Ⅺ в. биле кренати востанијата на Петар Делјан (1040–1041) и Ѓорѓи Војтех (1072–1073), кои, по почетните успеси, биле задушени. Во 80-тите години на ⅩⅠⅠ в. благородникот Добромир Хрс ја отфрлил византиската власт и формирал независна државичка со центар во Просек, која се одржала до почетокот на ⅩⅤⅠⅠⅠ в. (1202). Во првата половина на ⅩⅤⅠⅠⅠ в. за превласт во Македонија војувале соседните балкански држави: Скопје, Охрид и Бер паднале под бугарска власт (1203), со центар во Солун било формирано Солунското Латинско Кралство (1204–1224). Во Просек се осамостоил благородникот Стрез (1207–1214), а во Струмската област (со центарот Мелник) се осамостоил благородникот Слав (1207 – ок. 1230). Во Македонија владееле: епирскиот цар Теодор И Ангел (1224–1246), Бугарите (од 1230), Никејците (1246–1259) и одново Византија (1261). Пред крајот на ⅩⅤⅠⅠⅠ в. српската држава го завладеала северниот дел: Скопје, Горен и Долен Полог, Овче Поле, Злетово и Пијанец (1282), како и Дебар, Кичево и Поречката област (1284). Кралот Стефан Душан за десетина години (1334– 1345) ја освоил цела Македонија, освен Солун. По неговата смрт (1355), кога српската држава започнала да се распаѓа, во Македонија биле формирани неколку независни владенија. На териториите од Костур до Призрен и од р. Вардар до албанските планини се осамостоил Вол-кашин, кој бил крунисан за крал и совладетел на царот Урош (1365). Деспотот Углеша се осамостоил во Серската област (1365), под негова власт се наоѓале териториите до Струмица и Мелник, со Света Гора. До крајот на 60-тите години на ⅩⅣ в. тие воспоставиле хегемонија во Македонија. По нивното загинување во Маричката битка против Османлиите (1371), во Македонија се издигнале синот на Волкашина кралот Марко и браќата Константин и Јован Драгаш. Државата на кралот Марко, позната и како Прилепско Кралство, кон крајот на 70-тите години на ⅩⅣ в. се протегала на исток до областа Раец, на север до Скопје, на запад ги зафаќала Преспа, Демир Хисар, Порече, Кичевската област и Дебар, а на југ до меѓите на Пелагонија. Прилепското Кралство ја задржало својата самостојност до освојувањето на Прилеп и Битола од Османлиите (1385), кога Марко ја признал врховната власт на султанот. Браќата Јован и Константин Драгаш се осамостоиле на териториите помеѓу реките Струма и Вардар, со престолнина во ќустендил. По смртта на Јован (ок. 1380), Константин ја признал врховната власт на султанот. Во почетокот на 80-тите години на ⅩⅣ в. започнало османлиското освојување на Македонија; источниот дел со градот Сер (1383), централниот со Штип, Велес, Прилеп и Битола (1385) и Скопје (1392). По загинувањето на кралот Марко и Константин Драгаш во битката кај Ровине (1395) Македонија паднала под директна османлиска власт, освен Солун, којшто бил освоен подоцна (1430). К. Аџ. Македонија во времето на османлиското владеење. Во периодот меѓу Маричката битка (1371) и битката на Ровине (1395) Македонија целосно потпаднала под османлиската власт. Во новото политичко уредување христијаните станале граѓани од втор ред и не ги уживале истите права како и муслиманите. Основа на новото уредување бил т.н. тимарско-спахиски систем што се состоел од доделување феудални земјишни лена (тимари, зеамети и хасови) во замена за исполнувањето на воените обврски. Во почетокот имало и христијани-тимариоти, кои постепено исчезнале. Земјата ја обработувало феудално зависното население – христијани и муслимани, познати под името раја, кое од ⅩⅤⅠⅠ в. ги оз-начувало главно христијаните. Тие биле должни да им даваат даноци и на феудалниот господар и Османлиските освојувања на балканските земјиСрпската држава од 1170&1350 година Сцени од секојдневниот живот & фрески во црквата „Св. Атанасиј Александриски“ во с. Журче, Демирхисарско (1622) на државата и не можеле слободно да располагаат со својата земја. Стопанството имало натурален карактер и селанецот ги задоволувал своите потреби занимавајќи се со земјоделство и со сточарство. Градовите, по краткотрајниот застој, доживеале експанзија со брз развој на занаетчиството и трговијата во нив. Промени настанале и во демографската структура на населението. Преку колонизација во Македонија биле населени турски номадски сточари, пред сè Јуруци, од Мала Азија. Во ⅩⅤⅠ в. биле создадени Солунскиот и Овчеполскиот јуручки санџак, а нивниот број достигнал околу 140.000 лица. По протерувањето од Шпанија (1492) и од Португалија (1497) се доселило во Македонија и бројно еврејско население. Демографските промени биле предизвикани и од процесот на исламизацијата. Таа започнала во ⅩⅤ в., а најсилниот бран се случил во втората половина на ⅩⅤⅠ в., кога процентот на исламизираните христијани по градовите изнесувал 25% од градската популација, додека во селата само 3%. Исламизацијата продолжила и во наредните векови, засилувајќи се особено во воените години. Православната Охридска архиепископија, и покрај големите загуби што ги претрпела, продолжила да функционира и по освојувањето. Сè до нејзиното укинување во 1767 г. таа била носител на народната култура и духовен заштитник на христијаните. Промените во земјишните односи и воведувањето на чифлигарскиот систем го засилило ајдутското движење и предизвикало реакција на христијанското население. УШТЕ во 1564/65 г. во Мариово и во Прилеп биле кренати првите буни, а во есента 1689 г. избувнало Карпошовото востание. Задушувањето на востанието и стравот од репресалии предизвикале иселување на христијанското население од Северна Македонија. На нивно место биле населени доселеници од Албанија, со што започнало менувањето на етничкиот состав на населението во овој дел на Македонија. Слабата централна власт и анархијата во Империјата овозможиле во втората половина на ⅩⅤⅠⅠⅠ в. во поголемиот дел од Македонија локалната власт да ја приграбат моќни бегови (претежно од албанско потекло), кои дејствувале независно од централната власт. Положбата на рајата станувала сè потешка и поради дејствувањето на крџалиите, воени дезертери, што здружени во големи банди ги напаѓале селата и градовите. Реформите воведени во Империјата по 1839 г. значеле постепено подобрување на состојбата на немуслиманите, кои, формално, станале рамноправни со муслиманите. Во Македонија дошло до зголемување на стопанскиот развој, била изградена железница, се воспоставиле телеграфски и телефонски линии, а трговијата, посебно меѓународната, доживеала експанзија. Христијаните биле поприсутни во стопанството и во трговијата, учествувајќи и во локалната градска власт. Била спроведена и територијална реформа, со која биле формирани трите вилаети: Солунскиот, Битолскиот и Косовскиот. Иако по Руско-турската војна (1877–1878) дошло до повторно влошување на економската и политичката ситуација, веќе бил создаден богат христијански гра-Карта на Македонија (1770) Зоран Ризовски: Димитар Попгеоргиев-Беровски ѓански слој и интелектуална елита, кои почнале да ги артикулираат своите политички и национални интереси, со што започнало националното движење на македонскиот народ за ослободување. ЛИТ: Историја на македонскиот народ, Ⅱ. Македонија под турска власт (од ⅩⅣ до крајот на ⅩⅤⅠⅠⅠ век), редактор д-р Александар Стојановски, Скопје, 1998; Александар Матковски, Отпорот во Македонија, И-Ⅳ, Скопје, 1983; Александар Стојановски, Градовите во Македонија од крајот на ⅩⅣ до ⅩⅤⅠⅠ век. Демографски истражувања, Скопје, 1981; истиот, Македонија во турското средновековие (од крајот на ⅩⅣ – почетокот на ⅩⅤⅠⅠⅠ век), Скопје, 1989; истиот, Македонија под турската власт. Статии и други прилози, Скопје, 2006. Др. Ѓ. Македонија во османлискиот период од 60-тите години на ⅩⅠⅩ век до Балканските војни. Со преродбенското движење, просветнокултурните и црковните борби по средината на ⅩⅠⅩ в. било апсолвирано прашањето на сопствената национална идентификација на македонскиот народ. Во 60-тите и 70-тите години започнал процесот на револуционерното организирање со појавување и дејствување на заговорнички револуционерни кружоци, понекаде нарекувани комитети. Солунскиот Таен македонски револуционерен комитет, основан од Димитар Поп-георгиев-Беровски (1874), го организирал и го извел Разловечкото востание, кое започнало во Малешевско (8–20. Ⅴ 1876). Востаниците, предводени од Беровски, го ослободиле с. Разловци, каде што била воспоставена месна македонска власт. Оттаму востаниците продолжиле кон другите населени места во Малешевско и Пијанечко. Ограничени акции имало и во Кочанско, Штипско и Радовишко. Пред да добие пошироки размери, востанието било задушено. Разловечкото востание било автохтоно, автономно организирано и водено без надворешни влијанија и без мешање на надворешни фактори, со јасно поставена цел: ослободување и создавање самостојна македонска држава. Тоа е посведочено со востаничкото знаме како симбол на македонската државност, како и во народните песни. На Цариградската конференција (23. ⅩⅠⅠ 1876 – 20. И 1877) македонското прашање не добило посебен третман, иако имало предлог Европска Турција да се подели на две самостојни единици: Македонија (со престолнина во Софија) и Бугарија (со престолнина во Трново). Во прелиминарниот Санстефански мировен договор помеѓу Русија и Османлиската Империја (19. Ⅱ /3. Ⅲ 1878) руската дипломатија наметнала создавање голема бугарска автономна држава со присоединување на најголемиот дел од Македонија. На Берлинскиот конгрес (1/13. Ⅵ – 1/13. Ⅶ 1878) тој договор бил анулиран и било решено Македонија да остане во составот на османлиската држава, која била обврзана (со чл. 23 од Берлинскиот договор) на управна децентрализација и давање автономен статус за Македонија (под името Румелија) врз основа на органски статут како оној за островот Крит (1868). Кресненската Клисура Кресненското востание (1878–1879), под водство пак на Димитар Поп-георгиев-Беровски, било организирано и водено според националноослободителна и државотворна програма. Во востанието зеле учество востаници и доброволци од 32 околии, 163 населени места во Македонија. Била создавана македонска востаничка војска со штаб раководен од штабен на-Картографски проект за Балканот на Цариградската конференција (1876/77) Промените на Балканот по Берлинскиот конгрес Дамјан Груев Борис Сарафов Анастас Лозанчев Здружените чети на Пандо Кљашев и Васил Чакаларов (1903) чалник. На ослободената територија била воспоставена самобитна македонска револуционерна воено-востаничка власт, изградена врз основа на обичајното право. Востаничкото раководство се определило за независни надворешни односи, во прв ред со соседните држави. По задушувањето на Кресненското востание македонското ослободително движење се изразило со востаничкото раздвижување во Североисточна Македонија (во Кумановско-Кратовско-Кривопаланечко), со дејствување на чети (1879–1881) во централниот, југоисточниот (Серес, Драма) и југозападнот дел (Островско, Костурско и Леринско) и со акциите на Македонската лига за ослободување на Македонија (1879–1880), Националното собрание и Привремената влада на Македонија (1880–1881). Привремената влада објавила Манифест со повик за продолжување на ослободителната борба за создавање самостојна држава или автономна државност во рамките на османлиската држава, а создала и Устав на македонската држава (1880). Двете политички претставништва настапиле со легитимни барања за примена на чл. 23 од Берлинскиот договор за Македонија. Македонската револуционерна организација (МРО), основана во Солун (23. Џ / 4. Ⅺ 1893), подоцна под оперативно раководство на Гоце Делчев – идеологот и стратег на македонската ослободителна борба, го подготвила новото оружено ослободително и државотворно македонско востание во почетокот на ⅩⅩ в. Загинувањето на Делчев (4. Ⅴ 1903) го забрзало кревањето на востанието, кое започнало на Илинден, 2. Ⅷ 1903 г. Востанието го раководел Главниот штаб (Дамјан Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев) преку реонските горски штабови. Најсилно било во Битолскиот револуционерен округ. Со офанзивни дејства биле ослободени и поголеми населени места (Крушево, Клисура и Невеска). На ослободената територија била создадена македонска револуционерна власт. Во другите револуционерни окрузи дејствувале вооружени чети со напади на стратегиски објекти и на помали единици на османлиската војска. Во услови на непријателско окружување од соседните балкански држави и со силна поддршка на Владата на османлиската држава од европските Големи сили за брзо задушување на востанието, по неколкумесечни исцрпувачки жестоки борби со огромната модерно вооружена османлиска редовна војска и башибозук, Главниот востанички штаб наредил запирање на востаничките дејства со цел да се поштеди народот и да се зачуваат силите и кадрите за про-должување на борбата за ослободување и создавање македонска држава во поповолни внатрешни услови и меѓународна констелација. Европските големи сили биле присилени да интервенираат. Се зафатиле за спроведување реформи (1903–1908), врз основа на т.н. Мирцштегска програма, не за разрешување на македонското прашање, туку за осовременување на османлискиот режим за смирување на Македонија. Балканските држави Бугарија, Грција и Србија започнале отворена агресија врз Македонија со уфрлување вооружени чети за да подготвуваат терен за нејзина окупација и поделба. Србија и Бугарија потпишале Договор за сојуз (Белград, 30. Ⅲ / 11. Ⅳ 1904), со кој ја усогласиле својата политика спрема Македонија. Во април 1905 Грција $ предложила на Бугарија спогодување за поделба на Македонија. По Ревалската средба на суверените на Русија и Англија и навестената автономија на Македонија и поради тоа појавата на Младотурската револуција (1908) било одложено спогодувањето на трите балкански држави. На 29. Ⅱ / 13. Ⅲ 1912 г. Бугарија и Србија склучиле договор за сојуз, со таен додаток за поделба на Македонија. Потоа и Бугарија и Грција склучиле договор (16. / 29. Ⅴ 1912), со што бил создаден троен, а со пристапувањето и на Црна Гора, четворен балкански сојуз за војна против Отоманското Царство за освојување на неговите владенија на Балканот и за поделба на Македонија. Македонија од Балканските до Втората светска војна (1912–1941). Првата Балканска војна почнала на 18 окт., а на 4. ⅩⅠⅠ 1912 г. било потпишано примирјето. Македонците се бореле во составот на војските на трите балкански држави. Одредот на Јане Сандански и вооружените чети во заднината на отоманската војска самостојно ослободиле повеќе населени места и организирале своја власт до пристигнувањето на сојузничките армиски единици. Се бореле за ослободување и за самостојна држава Македонија, јавно декларирано од Сандански по влегувањето со неговиот одред во Солун, заедно со единиците на бугарската и на грчката војска. Но Македонија била веќе окупирана од армиите на Грција, Србија и Бугарија. Започнала акција (предводена од Димитрија Чуповски, Петар Попарсов и др.) за организиран отпор и за испраќање македонска делегација во Париз и во Лондон за да бара од претставниците на Европа на Мировната конференција признавање на придонесот на македонскиот народ како воју-Првите Меморандуми од ополномоштената Македонска колонија во С.-Петербург (1. Ⅲ 1913 и од 7. Ⅵ 1913) вачка страна и сојузник во војната, за создавање самостојна држава. Окупаторските сили го задушиле отпорот во Македонија. Македонската колонија во Русија (ополномоштена од Општомакедонската конференција во Велес) побарала од Мировната конференција (Меморандум, 1. Ⅲ 1913) да се одржи Конститутивно соб-Македонија по Букурешкиот договор (1913) Солун. Истото барање било упатено и до владите и јавното мислење во балканските држави-окупаторки (Меморандум, 7. Ⅵ 1913). Меѓутоа, со Букурешкиот договор (10. Ⅷ 1913) Македонија би-ла поделена. Грција го добила Егејскиот, Србија Вардарскиот дел, а на Бугарија $ бил оставен Пиринскиот дел на Македонија. Подоцна и новата држава Албанија добила мал дел. Така поделен, македонскиот народ бил под-ложен на насилна денационализација и асимилација. По започнувањето на Првата светска војна Македонската колонија во Русија побарала од антантините сили (авг. 1914 и јуни 1915) автономна и обединета држава Македонија. Водечките држави од двата противнички воени сојузи на Македонија гледале како на средство за придобивање на Бугарија. Во октомври 1915 г. Бугарија влегла во војната против Србија и по окупацијата во Вардарскиот дел на Македонија воспоставила своја власт. Воените дејства на силите (1.200.000 војници) од двата непријателски сојуза во Македонија оставиле катастрофално разорни последици. Со војната одново било актуализирано и македонското прашање. Пред крајот на 1916 и во почетокот на 1917 г. Германската команда предложила проект за создавање автономна македонска држава. Проектот бил отфрлен од Александар Протогеров и Тодор Александров, со изјава на првиот дека Македонија била бугарски неделив дел од „обединета Бугарија“. И Велика Британија и Франција (по превратот во Русија) го реактивирале прашањето за Македонија. За придобивање на Бугарија рание за создавање независна др-Обездомени Македонки во војните (1913) жава Македонија, со центар во Македонскиот фронт (1915-1918) за сепаратен мир предвидувале да $ го отстапат Вардарскиот дел на Македонија до р. Вардар, алтернативно Македонија да се организира како автономна држава под протекторат на една од големите сили или прашањето да се решава во рамките на проектираната држава на југословенските народи. Грција и Србија жестоко се спротиставиле на проблематизирањето на нивните предвоени граници во Македонија и настапиле со но-ви територијални барања. Се активирале и македонските национални организации и друштва во странство. Македонскиот Почетокот на публикуваната Програма на МРК во Петроград („Воля Народа“, 18. Ⅵ 1917) револуционерен комитет во Петроград на чело со Д. Чуповски (1917) повикал за создавање „Балканска Федеративна Демократска Република“ со обединета Македонија како одделна рамноправна република. И македонските друштва во швајцарија барале обединување на Македонија во самостојна македонска држава со центар во Солун. На крајот на војната Егејскиот дел на Македонија бил реокупиран од Грција, а Вардарскиот од Србија. Пред и во времето на Версајската мировна конференција Привременото претставништво на поранешната Револуционерна организација, Генералниот совет на македонските друштва во швајцарија, Македонците во Цариград и др. барале ослободување на Македонија и создавање самостојна држава за траен мир на Балканот, но Извршниот комитет на македонските братства во Бугарија од Мировната конференција побарал цела Македонија да се присоедини кон Бугарија. Македонското прашање на Мировната конференција било разгледувано само во Комитетот за нови држави (јули 1919), сепаратно за делот од Македонија во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. Италијанската делегација се застапила за давање автономија, но се спротиставила француската делегација. Мировната конференција усвоила четворна поделба на Македонија помеѓу Грција, Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, Бугарија и Албанија. На Грција $ бил потврден Егејскиот дел на Македонија, на Бугарија Пиринскиот дел (без Струмичко, сега доделено на Србија), на Кралството СХС Вардарскиот (проширен со Струмичко), а на новата албанска држава $ било доделено територијално проширување во Македонија по должината на целата гранична линија од областа Гора на север до Горичко (Корчанско) на југ (како компензација за Косово). Грција издејствувала одредба во Мировниот договор за размена на малцинствата со Бугарија. По потпишувањето на Конвенцијата (17. Ⅺ 1919) таа спровела иселување на македонското православно и исламизирано население и колонизирање на Егејскиот дел на Македонија со грчко. Во Вардарскиот дел на Македонија се спроведувала српска колонизација. Економски упропастен и поделен, македонскиот народ бил под-ложен на систематска денационализација и асимилација, спроведувана од владејачките режими преку репресивниот државен апарат, институциите и терористичките здруженија и организации. Внатрешните поделби и идејнополитичките конфронтации се засилиле. Привременото претставништво во Софија, како репрезент на поранешното македонско ослободително движење, се распаднало. Македонските комунисти формирале Емигрантски комунистички сојуз (1920) во рамките на БКП(т.с.). Македонските федералисти основале Македонска емигрантска федеративна организација (1921), а поранешните учесници во македонското револуционерно ослободително движење ја основале Илинденската организација (1920). Тодор Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев пак ја обновиле дејноста на предвоената ВМОРО под име ВМРО (1920) во Пиринскиот дел на Македонија, со сестрана поддршка од бугарските монархистички и од високите воени кругови за обезбедување легалитет за ревизионистичко-реваншистичката политика. ВМРО зела активно учество во соборувањето на владата на Александар Стамболиски и се пресметувала со политичките опоненти од македонските полититички организации. Во 1924, со застапување на Димитар Влахов и со посредство на КИ, бил постигнат договор за обединување на македонските политички организации, потврдено со Мајскиот манифест. На 1 ав-густ водачите на ВМРО Александров и Протогеров ретерирале. Нивното меѓусебно соперништво довело до внатрешни судири и меѓусебни ликвидации. По убистваУставот на ВМРО(Обединета) (1925) та во времето на Септемвриското востание и по убиството на Тодор Александров (31. Ⅷ 1924), следеле многубројни убиства на истакнати македонски револуционери и комунисти. Интелектуална Европа била згрозена. Познати писатели и влијателни општественици барале запирање на политичките убиства. ВМРО под водство на Иван Михајлов продолжила да дејствува за каузата на бугарската државна политика. Финансирана од бугарската држава, од Италија и со средствата што присилно ги собирала од македонскиот народ во Пиринскиот дел на Македонија (преку инсталираниот паралелен апарат), под декларираната девиза борба за автономија на Македонија, уфрлувала во Вардарскиот дел на Македонија (инцидентно и во Егејскиот дел) вооружени чети што извршувале диверзии и атентати. На надворешно-политички план ВМРО со петиции до Друштвото на народите и до другите меѓународни организации барала малцински права за бугарското население во Македонија под власта на Југославија и на Грција. Во 1935 г., кога ВМРО станала пречка за Бугарија во односите со Југославија, била забранета и експресно ликвидирана. Македонските револуционерни сили се обединиле во 1925 г. во ВМРО(Об) организирана да прерасне во масовно револуционерно национално движење на целата територија на Македонија за обединување и ослободување на македонскиот народ во самостојна држава во една Балканска Федерација. Во Вардарскиот дел на Македонија ВМРО(Об) била основана со девиза за самостојна борба за независна Македонија (март 1926). Декларација на ВМРО(Об) (1925) зацијата било намалено, а до крајот на 1935 г. и запрено. Во март 1934 г. била организирана ВМРО(Об) и во Егејскиот дел на Македонија, со центар во Солун. По признавањето на посебноста на македонската нација од Коминтерната (11. Ⅱ 1934), Централното раководство на ВМРО (Об) ја засилило дејноста за афирмација на македонската национална посебност и борбата за ослободување и обединување на македонскиот народ во самостојна македонска држава. За запирање на дејноста на ВМРО(Об) во Бугарија нејзините членови биле прогонувани, апсени и осудувани. На судските процеси (1934–1936) тие отворено ја декларирале својата македонска национална припадност. Во Пиринскиот дел на Македонија на ВМРО(Об) $ бил зададен тежок удар и по 1936 г. нејзината дејност запрела. Дејствувањето на ВМРО(Об) во Егејскиот дел на Македонија било прекинато со прогоните од дикта-Резолуција за македонското прашање на КИ и ВМРО(Об) (Москва, 23. Ⅱ 1934) торскиот режим на Метаксас (по август 1936). Во Вардарскиот дел на Македонија се појавило ново Македонско народно движење (МАНАПО) со своја национална и политичка програма и со организирана дејност (1936–1939) за признавање на посебноста на македонскиот народ во федеративно уредена Југославија и со статус на самостојна политичка единица. Движењето не успеало да се одржи поради слабостите во организирањето и раководењето, но и поради директивата од Коминтерната за задржување на версајските граници на Балканот и за создавање единствен антифашистички фронт. Македонските комунисти го прифатиле сепаратното водење на борбата под раководство на КПЈ, БКП и КПГ. ЛИТ.: Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава, 1 и 2, Скопје, 1981; Блаже Ристовски, Историја на македонската нација, Скопје, 1999; Програмата на Македонскиот револуционерен комитет во Петроград од 1917 година за Балканска Но со прогони, апсења и судски Членови на МАНАПО во Охрид (1938) процеси дејствувањето на Органифедеративна демократска република (Прилог кон проучувањето на идејата за Балканска федерација во македонското револуционерно движење), „Историја“, 1, Скопје, 1971; зб. Македонија во војните 1912-1918, Скопје, 1991; ВМРО (Обединета) документи и материјали. Избор, редакција и коментар Иван Катарџиев, 1, Скопје, 1991, 2, 1992. М. Мин. Аграрните реформи во Македонија (1918&1953) & во текот на минатиот век биле извршени две аграрни реформи. Првата аграрна реформа била спроведена во периодот меѓу двете светски војни (1918–1941). Објект на оваа аграрна реформа биле слободните и напуштените имоти (обработлива земја, утрини и шуми во државна и општинска сопственост и сл.) и имотите што ќе останеле слободни по парцелизирањето на крупните имоти. Наспроти ветувањата на аграрните власти и на режимот дека аграрните интересенти ќе ги добијат назад своите имоти бесплатно, земјоделските производители за сето време на дваесет и тригодишниот период меѓу двете светски војни добивале само празни ветувања, биле држени во целосна неизвесност и од страна на политичките партии, државната власт и режимот безочно биле манипулирани и ползувани при изборните кампањи. Аграрната реформа била спроведувана неплански, неорганизирано и без вистински увид во постојниот земјиштен фонд. Бившите сопственици незаконски ги продавале имотите, најчесто на поимотните селани, на шпекуланти, на државни службеници и на други лица што не се занимавале со земјоделство. Во многу случаи аграрните комисии своеволно ги ограничувале имотите на македонските селани и земјата им ја доделувале на колонистичките семејства, кои од другите краишта на Кралството Југославија биле населувани во овој дел на Македонија. Целите на аграрната реформа – обезбедување на селаните со земја, создавање поволна поседовна структура и унапредување на земјоделското производство – не биле постигнати. Основна цел на аграрната реформа од 1945–1953 г. било „да се задоволат социјалните барања на сиромашното селанство како најмасовен општествен слој“. Посебна улога во спроведувањето на аграрната реформа имале месните аграрни комисии. Овие комисии биле избирани на селските собири, кои претставувале еден вид собранија на сите заинтересирани полнолетни мажи од домаќинствата во селото каде што имало земја за експропријација. Објект на експропријација биле имотите на крупните земјишни сопственици, имотите на колонистичките семејства населени во Вардарскиот дел на Македонија во периодот меѓу двете светски војни, имотите на банките, претпријатијата и на акционерските друштва, имотите на црквите и манастирите, поседите на припадниците од германска националност што соработувале со окупаторот и конфискуваните имоти на сите лица што биле прогласени за

ЛАЗАРОПОЛСКА РЕКА

ЛАЗАРОПОЛСКА РЕКА – десна притока на Гарска Река. Извира од јужните падини на планината Бистра, на височина од 1.663 м, а се влева на височина од 715 м. Долга е 8,4 км, има вкупен пад од 948 м и просечен пад од 112,9 ‰. Сливот зафаќа површина од 12,1 км , а средногодишниот протек 3 при вливот е 0,14 м /сец. Во лето суво и безводно, поради губење на водата во песокливо-чакалестиот наносен материјал. Др. В. ЛАЗАРОСКИ, Јаков Гаврилов

КАТЛАНОВО СКОПЈЕ

КАТЛАНОВО СКОПЈЕ . наоѓалиште на јаглен, на околу 25 км југоисточно од Скопје, во непосредна близина на с. Катланово. Од геолошки аспект, врз палеорелјефот на наоѓалиштето, трансгресивно и дискордантно лежи палеогениот седиментен комплекс. Плиоценскиот комплекс, кој лежи трансгресивно врз палеогенот, својот развој го индицира преку две суперпозициони фации: долна, глиновито-лапоровитопродуктивна, и горна чакалестопесоклива фација. Според квалитативните параметри, може да се констатира дека станува збор за јаглен од лигнитски тип. Вкупните геолошки резерви на јаглен, пресметани за горниот продуктивен хоризонт во наоѓалиштето изнесуваат околу 18,5 х 106 тони. ЛИТ.: Б. Андреевски, Јаглени: Генетски и квалитативни карактеристики, наоѓалишта на јаглен и заштита на животната средина, РГФ, Штип, 1995; П. Лазаров, и Т. Серафимовски, Наоѓалишта и појави на енергетски суровини во Република Македонија, Посебно издание бр. 6, РГФ, Штип, 1997. Т. Сер.

КВАРТЕР

КВАРТЕР – најмладо геолошко време што трае и денес (2±0,2 – 0 млн. години). Се дели на плеистоцен и холоцен. Плеистоценски седименти широко се распространети со езерско-барски наслаги од чакали, песоци, мил, прашинести глини, тресет и бигор во Охридската, Преспанската, Дојранската, Скопската, Пелагониската и другите котлини, каде што нивната дебелина достигнува максимум 60–80 м. Плеистоценот се карактеризира со ритмички промени на климата што условувало смена на периоди на заледување (глацијација) на северната полутопка со периоди на затоплување и топење на ледниците. За време глацијацијата Рис-Вирм, терените во Македонија повисоки од 1.200 м биле покриени со леднички маси под чие дејство се создале глацијални и глациофлувиални седименти, кои се зачувани на шар Планина, Кораб, Стогово–Караорман, Јабланица, Пелистер, Јакупица, Ниџе–Кожуф, Герман–Осогово–Руен и др. Холоцен е пост-ледено време што трае последните 10.000 години. Холоценски речни и поројни наслаги од чакали, песоци и суглини се развиени по долините на нашите поголеми реки и во повеќето котлини. ЛИТ.: Н. Думурдзанов, Т. Серафимовски, Ц.Б. Бурцхфиел, Еволутион оф тхе Неогене-Плеистоцене Басинс оф Мацедониа. Геологицал Соц. Оф Америца, ДМЦ 001 1, 2004, п. И-ⅩⅩ. Н. Дум.

ЅВЕРОВИ

ЅВЕРОВИ (Царнивора) – ред грабливи животни од класата цицачи (Маммалиа). Познати се 250 вида, а во Македонија се среќаваат 13 вида, систематизирани во 10 рода и четири фамилии. Фамилијата на кучињата (Цанидае) кај нас е претставена со три вида: волк (Цанис лупус), шакал или чакал (Цанис ауреус) и лисица (Вулпес вулпес). Фамилијата мечки (Урсидае) е претставена со еден вид, кафена мечка (Урсус арцтос). Од фамилијата куни (Мустелидае) се регистрирани седум вида: невестулка (Мустела нивалис), обичен твор (Мустела путориус), шарен твор (Вормела перегусна), куна златка (Мартес мартес), куна белка (Мартес фоина), јазовец (Мелес мелес) и видра (Лутра лутра). Од фамилијата мачки (Фелидае) се регис-Ѕ трирани два вида: дива мачка (Фелис силвестрис) и рис (Лѕнџ лѕнџ). ЛИТ.: С. Петковски – Б. Крѕстуфек, Цицачи на Македонија, Скопје, 1998; А. Ј. Митцхелл-Јонес, Г. Амори, Њ. Богдановицз, Б. Крѕстуфек, П. Ј. Х. Реијндерс, Ф. Спитзенбергер, М. Стуббе, Ј. Б. М. Тхиссен, В.Вохралик, Ј. Зима, ТхеАтласофЕуропеан Маммалс, Лондон–Сан Диего, 1999. Ѕвингалка

ДИВЕЧ

ДИВЕЧ – определен број видови диви животни (цицачи и птици) што живеат слободно во природата или во оградени простори во кои интензивно се одгледуваат, се размножуваат, се заштитуваат и се ловат. Сопственост се на државата и, како добро од општ интерес, уживаат законска заштита. Според Законот за лов, како дивеч се прогласени 127 вида од дивата фауна на РМ, распоредени во следните категории: а) трајно заштитени – 79 вида, од кои 9 цицачи и 70 птици (срна, мечка, рис, чакал, видра, сите видови орли, соколи, буфови и др.); б) заштитени со ловостој – 31 вид, од кои 6 цицачи и 25 птици (обичен елен, дивокоза, дива свиња, зајак, полска еребица, еребица камењарка, фазан и др.); в) без законска заштита – 17 вида, од кои 9 цицачи и 8 птици (волк, лисица, куна белка, јастреб кокошкар, страчка, сива врана, чавка и др.). Како дивеч од посебно ловностопанско значење се: обичниот елен, дивокозата, дивата свиња, зајакот, полската еребица и еребицата камењарка. Интродуирани (алохтони) видови се: еленот лопатар, муфлонот и фазанот. Распространетост и бројна состојба на главните ловностопански видови (2006): а) обичен елен (Цервус елапхус Л.) – пред исчезнувањето, како балкански ендем бил распространет во поголемиот дел од ридско-планинските реони на РМ. Реаклиматизиран е во повеќе реони (шР „Јасен”, НП „Маврово” и „Пелистер” и во ловиштата „Кадина Река” и „Пониква”), каде се одгледува на околу 30.000 ха, со бројна состојба од околу 300 грла; б) срна (Цапреолус цапреолус Л.) – распространета е на околу 900.000 ха во сите поголеми шумски екосистеми. Бројната состојба изнесува околу 5.000 грла; в) дивокоза (Рупицапра рупицапра Л.) – најзастапена во Западна Македонија (НП „Маврово”, шР „Јасен”) на околу 90.000 ха и бројност од 1.800 грла; г) дива свиња (Сус сцрофа Л.) – застапена е во сите ридско-планински екосистеми во земјата. Полуинтензивно се одгледува и во неколку заградени ловишта. Вкупната ловнопродуктивна површина изнесува 600.000 ха, со околу 2.500 грла; д) мечка (УрсусарцтосЛ.) и рис (Лѕнџ лѕнџ Л.) – распространети се во западните и во југозападните шумски подрачја. Најбројни се во НП „Маврово” и „Пелистер” на површина од околу 250.000 ха. Бројната состојба на мечката е стабилна и изнесува околу 150 единки, а на рисот е во опаѓање (20–30 примероци); ѓ) зајак (Лепус еуропаеус Палл.) – распространет е на повеќе висорамнини и брановидни ритчести терени на околу 1.000.000 ха, со околу 30.000 примероци. Во некои котлини (Полог, Скопско Поле, Пелагонија и др.) е речиси исчезнат; е) полска еребица (Пердиџ пердиџ Л.) – ги населува сите земјоделски реони чија надморска височина не е поголема од 600 до 800 м. Се одгледува на околу 400.000 ха, а бројната состојба изнесува околу 30.000 единки; ж) еребица камењарка (Алецторис граеца Меисн.) – распространета на околу 200.000 ха, со бројност од околу 10.000 единки. Има тенденција кон намалување на нејзината бројност како резултат на промената на еколошките услови во нејзините поранешни местоживеења. Позначајните наоѓалишта се на: Жеден, Сува Гора, Скопска Црна Гора, Клепа, Демир Капија, Богословец и др. В. Мал.

ДЕБАРСКО ЕЗЕРО

ДЕБАРСКО ЕЗЕРО (шпилје) – вештачко езеро изградено во долината на р. Црни Дрим. Браната, изградена во 1969 г., е насипна од камен и чакал, а јадрото е глинено. Вкупната височина на браната од темелот до круната изнесува 112 м, додека височината над теренот изнесува 101 м. Круната на браната се наоѓа на височина од 587 м, долга е 300 м, а широчината на круната изнесува 10 м. Езерото е долго 23 км, најголемата широчина е 2,2 км, а просечната 0,6 км. Зафаќа површина од 12,2 2км, а во него се акумулирани 3 520.000.000 мвода. Основната намена за користење на водата е производство на електрична енергија (70 МЊ), наводнување на 1.980 ха земјоделски површини во Дебарско Поле, риболов и одгледување риби, туризам и рекреација. ЛИТ.: Александар Стојмилов, Физичка географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје, 2002. Др. В.

БОРБАТА КАЈ ЛОКВАТА И ВИЊАРИ

БОРБАТА КАЈ ЛОКВАТА И ВИЊАРИ . (висови кај с. Д’мбени, Костурско, 31. Ⅴ /13. Ⅵ 1903) – помеѓу костурските чети на ТМОРО и османлиската војска. Ноќта 8/21. спроти 9/22. Ⅴ 1903 г. османлиската војска го нападнала с. Смрдеш при што изгореле 240 куќи (од 300), 85 души биле убиени, а 50 ранети. Војводите Пандо Кљашев и Васил Чакаларов со 70–80 комити на 31. Ⅴ / 13. Ⅵ 1903 г. извршиле напад на осмалиските сили. Најжестоки борби се воделе на врвовите Локвата и Вињари. Ноќта војниците се повлекле оставајќи зад себе 14 мртви. Неколку востаници, за да не паднат жи-ви во османлиски раце, се самоубиле. Османлиската војска имала стотина мртви. ЛИТ.: Хр. Силянов, Освободителните борби на Македония, 1, София, 1933. В. Ѓ.