НАУМЧЕСКИ, Волче

НАУМЧЕСКИ, Волче (Прилеп, 18. И 1916 – Скопје, 20. Ⅲ 1980) – амбициозен работник-поет за возрасни и за деца, автор на првата стихозбирка исцело напечатена на македонски јазик во предвоена Југославија, борец. Како седмо дете во сиромашно семејство, по завршувањето на И клас ја напушта гимназијата и работи како чирак кај повеќемина мајстори и станува терзија. Првата песна „Молитва“ ја напишува и ја прочитува јавно (на српски јазик) на приредба на Културно-просветното друштво „Коста Абрашевиќ“ (1935). Во врска со Граѓанската војна во Шпанија ја напишува стихотворбата „Шпанија“ (почетокот на 1937) и станува многу популарна сред прилепската работничка младина, како и неговите творби „Еве, судете ме“ и „шта је сад“. Кога гледа дека се објавуваат стихови и на македонски, ја напишува стихотворбата „Циглана“ што ја рецитира на разни собири, приредби и излети и ја објавува во в. „Наша реч“ (1. Ⅱ 1940). Охрабрен од приемот на неговите стихови, с“ повеќе пишува и рецитира на македонски јазик (прилепски говор). Во 1935 г. создава драмски текст „Од мариовскио живот“, а во 1939 г. ја напишува и социјално-револуционерната драма „Турчин през гора врвеше“, што ја предложил во Скопскиот театар, а по окупацијата и во Софискиот театар, но не била прифатена за изведба. Кон крајот на 1939 г. во Битола ја отпечатува збирката од 13 стихотворби „Иди пролет“, потпишана само со Даноски. Како војник на 9 април 1941 г. е заробен од Германците кај Ниш и префрлен во логорот во Драгоман и Сливница, па ослободен и кратко престојува во Софија. Преку својот сограѓанин Д. Џамбаз се запознава со Т. Павлов, В. Марковски, М. Зафировски, К. Неделковски, Н. Вапцаров и други членови на МЛК. По препорака на Павлов, се враќа во Прилеп и на 28 мај пак доаѓа во Софија со ракописот на втората стихозбирка. Книшката била напечатена во јули 1941 г. (без ветениот предговор од Т. Павлов, бидејќи меѓувремено овој бил уапсен), со насловна страна: ВÍлчо Наумчески, Македонска китка. Стихотворения, София, 1941. Излегувањето на стихозбирката било одбележено во весниците „ЛитературенÍ критикÍ“, „Д”га“, „Заря“, па дури и Ј. Бадев се јавил во „Зора“. Наумчески во Софија живеел во истиот дом со К. Рацин и К. Неделковски, каде што доаѓале и други членови од МЛК. Учествувал и тој со свои настапи во Говорниот хор на Кукушкото братство „Гоце Делчев“, на излети на Витоша итн. Ноќта на 1. Ⅸ 1941 г. полицијата стропала на вратите кај што спиеле тројцата македонски поети. За да не го фатат жив, К. Неделковски ја активирал пеколната машина (што му била дадена од М. Зафировски за минирање на печатницата „Зора“) и се фрлил од шестиот кат на зградата. По пуштањето од полицијата, Рацин и Наумчески на 4 или 5 септември заедно тргнале со воз за Македонија. Веднаш се вклучил во подготовките за востание. Учествувал во оружената акција на 11 октомври во Прилеп, а кога се растурил одредот, за да ја скрие трагата, во декември 1941 г. одново заминува во Софија. Наскоро тука, како извесно продолжение на друштвото што го основал во Прилеп Ѓ. Ачески, било формирано Друштво на прилепските уметници (В. Наумчески, Ѓ. Ачески, Ј. Грабулоски и М. Корубин) и до август 1942 г. живеат заедно и организираат една изложба. Тогаш ја заинтригира јвноста и со некои аматерски идеи од областа на астрономијата. Во почетокот на 1943 г. им се обратил на своите пријатели во Прилеп Г. Стефаноски и И. Амбароски со предлог да издадат заедничка стихозбирка. Зачуван е опширниот одговор од Г. Стефаноски од 27. Ⅳ 1943 г. (на македонски јазик) за концепцијата и условите за таков потфат, но не дошло до реализација на идејата. Во 1942–1943 г. Н. ја напишува (на бугарски јазик) својата „Поема на злото“ (објавена на македонски во Скопје дури во 1951). И по излегувањето партизан (1943) тој пишува и објавува актуализирани стихови за борбата. По Ослободувањето работи во Скопје и објавува повеќе стихозбирки за возрасни и за деца. БИБ.: Иди пролет, с.а. ш1939ќ, с.л. шБитолаќ; Македонска китка. Стихотворения, София, 1941; Поема на злото, Скопје, 1951; Стихови. Скопје, 1961; Стихови (1939– 1941). Редакција, предговор и забелешки д-р Блаже Ристовски, Скопје, 1979. ЛИТ.: Георги Старделов, Волче Наумчески, предговор кон изборот Стихови, Скопје, 1961, 5–15; Петре Бакевски, Низа на времето и болката, „Вечер“, 22. Ⅴ 191, 7; Г. Ристеска, Скица за портрет: Волче Наумчески. Раѓањето на песната – единствена тајна, „Нова Македонија“, 4. Ⅳ 1976, 13; Блаже Ристовски, Чесен принос кон македонската литературна историја, „Нова Македонија“, ЏЏЏВ, 11797, 25. Ⅺ 1979, 12; истиот, Волче Наумчески, во: Стихови (1939–1941), Скопје, 1979, 9–34; истиот, Волче Наумчески, во зб.: Македонскиот стих 1900-1944. Истражувања и материјали, И, Скопје, 1980, 369–378; истиот, Волче Наумчески (1916–1980), во: Сознајби за јазикот, литературата и нацијата, Скопје, 2001, 562– 570. Бл. Р.

МАРКО КРАЛЕ

МАРКО КРАЛЕ (познат во народното творештво како: Крале Марко, Крали Марко, Марко Кралевити, Кралевиќ Марко, а во историските извори како: „младиот крал Марко“, „благоверен Крал Марко“) (Прилеп, ок. 1346 – Ровине, кај Крајова, Влашко, 17. Ⅴ 1395) – последниот крал на Македонија (1371–1395), најстариот син-наследник на кралот Волкашин. Како 16-годишен во 1361 г. бил пратен во државничка мисија во Дубровник. Веројатно учествувал во битката на кралот Волкашин и брат му деспот Углеша на Косово во 1369 г. против српските војски на кнезот Лазар Хребелјановиќ, жупанот Никола Алтомановиќ и царот Урош, кога победиле војските од Македонија и бил заробен царот Урош. Во една грамота на кралот Волкашин за Дубровничката Република (5. Ⅳ 1370), покрај името на кралицата Елена, се наведени и двајцата најстари синови Марко и Андреја, но без титули. Во натписот на призренската црква „Св. Недела“ (пред август 1371) е веќе наведено дека црквата била зографисана „по наредба на младиот крал Марко“. Во јуни 1371 г. кралот Волкашин со синот Марко со војската се наоѓале кај Скадар, готови (во содејство со роднините Балшиќ и со помош од Венеција) одново да го нападнат жупанот Н. Алтомановиќ, но по повикот од деспот Углеша за опасноста од пробивот на Османлиите, походот е прекинат и војската е насочена кон Источна Тракија. Во Маричката битка (26. Ⅸ 1371) кралот Волкашин и деспот Углеша не успеале воено да го спречат пробивот на Османлиите во Европа, катастрофално биле поразени, па и самите загинале. Марко ја наследил татковата кралска круна и ја продолжил династијата, со седиште во Прилеп. На западната фасада на црквата „Св. Архангел“ во Варош (1371 или 1372) се зографисани посебно кралевите Волкашин и Марко, а над јужната врата на црквата „Св. Димитрија“ во Марковиот манастир се претставени со кралските Црквата „Св. Димитрија“ (Марков манастир), с. Сушица, Скопско (ⅩⅣ в.) инсигнии и врз пурпурен фон двајцата прилепски кралеви. На свитокот во левата рака на Марко на државниот старословенски јазик пишува: „Јас во Христа Бога благоверен крал Марко го создадов и го испишав овој божествен храм“, додека во реставрираните натписи се зачувани и податоци за целото кралско семејство и за ктиторите: „Се обнови овој пребожествен храм на светиот великомаченик Христов победоносец и чудотворец Димитрија со усрдието и поспешението на благоверниот крал Волкашин и со благоверната кралица Елена и со превозљубените нивни ќерки и синовите благоверниот крал Марко и Андрејаш, Иваниш и Димитрија во годината 1377, а овој манастир почна да се ѕида во 1345 во дните на благоверниот цар Стефан и христољубивиот крал Волкашин, а се заврши во дните на благоверниот и христољубив крал Марко“. Дополнителна потврда на податоците за семејството се наоѓаат и во опширниот натпис на ѕидот на црквата „Св. Андреја“ крај езерото Матка (Скопско), изградена во 1389 г. од самостојниот владетел на дел од Северозападна МакедоКралот Марко, фреска од Марковиот манастир (ⅩⅣ в.) нија вториот Волкашинов син Андрејаш: „… се создаде и се испиша… со трудот и со подвигот на христољубивиот раб божји Андрејаш, вториот син на благоверниот крал Волкашин и на кралицата Елена – монахињата Елисавета“. Единствените две зачувани фрески го претставуваат вистинскиот, мошне сугестивен лик на кралот Марко. Тој ковел свои пари во сопствената ковачница во Охрид (свои пари сечеле и мајка му Елена-Елисавета и брат му Андрејаш), градел цркви и манастири во диецезата на Охридската архиепископија, ја закрепнал економијата, се замешал во дворските војни на византиските владетели и, според силите, ги бранел своите граници. Некои периферни области, меѓутоа, му биле одземени од соседите: Андреј Гропа го зазел Охрид, Ѓураѓ Балшиќ го откинал Призрен, браќата Јован и Константин Драгаш зафатиле до-бар дел од Источна и од Централна Македонија, додека Вук Бранковиќ влегол во Скопје (1392). Кралството се одржало цели две децении, с“ до Марковата смрт, кога загинал (заедно со Константин Драгаш) како султанов вазал во битката со влашкиот христијански војвода Мирчеа. Народот не можел да се помири со таквата судбина на својот крал и преданието пренесува дека непосредно пред битката Марко божем рекол: „Го молам Господа да им биде помошник на христијаните, па нека бидам првиот меѓу мртвите во оваа борба“. Бидејќи Марковото кралување го симболизирало последниот слободен живот и развиток на народот во Македонија пред долговековното османлиско ропство, тоа нашло силен одраз во народната традиција, во песните, преданијата и легендите и се создал ненадминат мит. Во 1845 г. рускиот славист В. Григорович сведочи: „Во сите видени краишта шво Македонијаќ јас не слушнав други имиња, освен на Александар В.шеликиќ и Марко Кралевиќ. И едниот и другиот живеат во споменот на народот во многу општи ликови“. До денеска многу топоними во Македонија го носат неговото име и ја слават неговата сила и моќ. Портретите во црквите (застанат во кралската одора со татко му) го крепеле споменот на генерациите за верата и храброста во борбите за слобода, пренесувајќи ја легендата дека Марко не е мртов, туку скриен во пештера и го чека денот кога ќе рипне од темнината за да го ослободи народот. Во тој дух е стихотворбата „Крале Марко“ (1914) од Д. Чуповски, а К. Мисирков (1923) му предочи на светот: „Крале Марко е син и гордост на Македонија и еден од тројцата завојувачи што го разнесоа името на својата татковина далеку од нејзините граници“. По Александра Македонски и Светите Кирил и Методиј, тој го наведува и третиот: „Крале Марко ги потчини под својата власт и под онаа на македонската муза сите народни певци и народи на Балканскиот Полуостров“. Драматичниот државен и личен живот на Марко давал богати можности за изградбата на Марковиот епос и мит. Бил женет со Елена, ќерка на Радослав Хлапен, која по смртта на Волкашина ја оставил и му ја зел жената на владетелот на Полог Гргур Бранковиќ Теодора. Во новите политички зближувања и интереси, Марко му ја дал на дедо му Радослав својата втора жена Теодора, а како замена си ја вратил назад својата „првовенчана“ Елена. Но околу 1374/75 г. таа му се премажила за албанскиот благородник Јован Спат и тој останал и без жена и без пород и наследник. Ваквите брачни односи дале добра основа за народната традиција и настанал богатиот кралимарковски циклус во македонското, па и во јужнословенското народно творештво. Сликата ја комплетирала и судбината на браќата: Иваниш загинал кај Берат во битка со Османлиите (1385), а Андрејаш и Димитри конечно ја напуштиле Македонија (1394) и се ставиле во служба на унгарскиот крал Жигмунд. ЛИТ.: Мавро Орбин, Краљевство Словена, Београд, 1968; К. П. Мисирков„, Áжно-слов®нски® Ìпически® сказани® о женитÏб‹корол® Волкашина в„ св®зи с„ вопросом„ о причинах„ попул®рности корол® Марка среди ÓжнÎх„ слов®н„, Одесса, 1909; Е. П. Наумов, Áжнослав®нскиŸ Ìпос и проблемѕ сербского средновекови®, зб.: Слав®нскиŸ и балканскиŸ фолÏклор, Москва, 1971; Раде Михаљчиÿ, Крај српског царства, Београд, 1975; Георгије Острогорски, Серска об-ласт после Душанове смрти, Београд, 1965; Христо Матанов, Áгозападните земи през ⅩⅣ век, Софи®, 1986; Д-р Коста Балабанов, Новооткривени портрети краља Марка и краља Вукашина у Марковом манастиру, „Зограф“, 1, Београд, 1966; Нада Ношпал-Никуљска, За ктиторската композиција и натписот во Марковиот манастир – село Сушица, Скопско, „Гласник“, ⅩⅤ, 2, Скопје, 1971, 225–238; истата, Прилог за манастирот Св. Андреја на р. Треска – на брегот на езерото Матка, зб.: Споменици за средновековната и поновата историја на Македонија, И, Скопје, 1975; Сима ´ирковиÿ, Поклад краља Вукаина, „Зборник Филозофског факултета“, ⅩⅣ, 1, Београд, 1979, 155–163; Цветан Грозданов, Маричката битка, вазалитетот на Крал Марко (Марко Крале) и живописот на Марковиот манастир, зб.: Предавања на ЏЏИВ меѓународен семинар за македонски јазик, литература и култура, Охрид, 2–21. Ⅷ 1991 година, Скопје, 1992; Кралот Марко во историјата и традицијата. Прилози од научниот собир одржан по повод 600годишнината од смртта на кралот Марко, Прилеп, 23–25 јуни 1995 година, Прилеп, 1997; Блаже Ристовски, Столетија на македонската свест. Истражувања за културно-националниот развиток, Скопје, 2001, 145–176. Бл. Р.

МАКЕДОНСКИ ЛИТЕРАТУРЕН КРУЖОК ВО СОФИЈА

МАКЕДОНСКИ ЛИТЕРАТУРЕН КРУЖОК ВО СОФИЈА (МЛК) (1936–1942) – најзначајната македонска културно-литературна и национално-политичка асоцијација во периодот меѓу двете светски војни и верен следбеник и продолжувач на делото на Македонското научно-литературно другарство во С.-Петербург. Историски се појавува и се развива во три последователни фази и во три организациони форми. Првин, по иницијатива на Митко Зафировски, на 5 август 1936 год., по долги подготовки, во Редакцијата на софискиот в. „Македонски вести“ е објавено: „Образуван е Македонски литературен кружок. Тој има цел постепено да ги организира македонските литературни творци и да ги поттикне кон пошироко творештво на македонска култура“. Дејноста на Кружокот се развива при Редакцијата на весникот, каде што е отворена и посебна „Литературна страница“. Неговата програма „ќе го посочува како најправ патот за духовниот напредок на својот народ… Литературниот кружок при нашиов весник веќе редовно ќе ја пишува Литературната страница, ќе печати и ред статии во сезонава за идеолошко разбистрување на нашите соработници и за уметничко и техничко подобрување на нашата литература“. Се најавува и формирање центар од македонски интелектуалци, уметници и културно-литературни творци што веќе имал формирано и свои секции по одделните области. Во тоа време (со учество и на В. Чернодрински) во Софија се формира Македонски театар (се готви и јубилејна изведбата на „Крвава македонска свадба“ во нова постава) и започнува дејноста на Говорниот хор „Гоце Делчев“. Се прават напори да се обнови Народното читалиште „Роден крај“ на Гевгелиското братство, а се развива културно-национална дејност и во Трезвеничкото друштво „Устрем“, додека во Банско со свои манифестации се пројавува Банското туристичко друштво „Елтепе“. На страниците на „Македонски вести“ повторно се објавува факсимил на „МакедонскиŸ голосÍ (Македонски глас)“ со картата на Чуповски. Во продол-Концепт за Основите на Македонскиот литературен кружок во Софија (1938) Насловната страница на забранетиот јубилеен весник „Гоце“ (1938) женија се публикува текстот на А. Динев „Македонските Словени“, а на 8. Ⅸ 1936 год. се најавува и претплатниот оглас: „Дадена е в печат книгата ,Илинденската епопеја‘ од Ангел Динев. Книгата е одраз на величествената борба на македонскиот народ за слобода“. По бројот од 16. Х 1936 год. весникот „Македонски вести“ е забранет и редакторот е подведен под судска постапка во рамките на големиот судски процес против ВМРО(Об) во Софија. Македонскиот литературен кружок формално ја запира својата јавна дејност. Втората (преодна) фаза на МЛК продолжува со формирањето на полулегалниот Македонски литературно-публицистички кружок „Нација и култура“ што дејствува околу една година (1937–1938). Главни организатори се: Митко Зафировски, Антон Попов, Коста Веселинов и Иван Керезиев. И покрај големите замисли и обиди, од дејноста на Кружокот останува објавениот календар и зачуваниот коректурен примерок на „јубилејниот воспоменателен лист“ под наслов „Гоце“, официјално „Издание на Културното благотворно братство ,Гоце Делчев‘“ во Софија, отпечатен во април–мај 1938 год. по повод 35-годишнината од смртта на Делчев. Цртежот на ликот на Гоце е дело на сликарот И. Керезиев, а главни креатори на весникот биле Антон Попов и Митко Зафировски. Под текстовите во десетте страници (голем формат) стојат потписите: Митко Зафировски (Д. Г. Заров и Д Григоров), Коста Веселинов, Ангел Динев, Кирил Николов, Ѓорѓи Абаџиев, Антон Великов (Алекси Беломорски), Ив. Керезиев, Најд. Стефанов, Петар Несторов, П. Пенков, Петар Трајков, Ив. Тенев, Георги Џибрилов, Бл. В. Љапчев, Јордан Д. Ризов, Сто-Раководното јадро на Македонскиот литературен кружок во Софија, седнати од лево на десно: Никола Вапцаров, Михаил Сматракалев и Антон Попов, а стојат членовите: Тодор Јанев и Кирил Николов јан Љондев, Георги Деспотов, Паскал Николов, Стефан Нанов, Борис Стоицов, Иван Харизанов, Павел шатев, Димо Хаџидимов, П. К. Јаворов, Тодор Павлов, Стефан Аврамов, Божин Проданов, Туше Делииванов, Георги Бакалов, Мих. Гирџиков и други. Основната замисла и цел на весникот е изразена во опширниот уводник (А. Попов) со егидата: „Борбата во којашто гине македонскиот народ е идеја. – Гоцевиот завет: Слободна и независна Македонија!“ Бидејќи бугарската цензура не го дозволила печатењето, коректурниот примерок го зачувал М. Зафировски и се наоѓа во НУБ „Св. Климент Охридски“ во Скопје. Третата и најзначајна фаза на МЛК го опфаќа периодот кога дел од членството на Македонскиот литературно-публицистички кружок „Нација и култура“ во октомври 1938 год. (во домот на Асен шурдов) и програмски го обновуваат МЛК. На овој прв состанок присуствувале: Никола Вапцаров, Антон Попов, Михаил Сматракалев, Кирил Николов, Ѓорѓи Абаџиев, Иван Керезиев, Антон Великов, Тодор Јанев, Асен шурдов (Ведров), Георги Деспотов и Васил Александров. Потоа во редовна изборна процедура бил примен Митко Зафировски, па биле вклучени и Венко Марковски и Коле Неделковски. Од следната година во Кружокот активно учествувале и Коста Веселинов, Димитар Митрев, Ангел Динев, Васил Ивановски и др., а свои настапи (како гостин) имал и Тодор Павлов. Никола Вапцаров На основачкиот состанок воведен реферат за целите и задачите одржал Никола Вапцаров, во кој меѓу другото рекол дека настапува „едно поколение ентузијазирано од лозунгот Слободна и Независна Македонија“ и дека тоа е „најважната етапа од македонското прашање во последниве години“. „Но – подвлекол тој – ако ние милееме за својата татковина, ако во нас има капка македонска крв, ако во нас останала искра од благо впрегнеме за да понесеме дел од тежината на едно дело и жестокото величие на една епоха“. За да се изгради едно такво движење, рекол, „треба уметност што да стигне во низините и да распали една национална жед“ што ќе создаде „хармонија меѓу политичката концепција и уметноста… За нас, особено за белетристите, е апсолутно неопходно да ги познаваме карактерите, обичаите, носиите, јазикот и типичното преовладување на некои изрази, зборови и слики“. Треба „да ја познаваме македонската историја и најмногу историјата на нашето национално-револуционерно движење – Илинден, Гоце, Даме, битките… Ние сме Македонци. И нашето творештво треба да биде во служба на македонската кауза…“. Потоа, врз осБелешки на М. Сматракалев од дискусијата на кружочниците за стихозбирката „Бели мугри“ (1940) нова и во духот на воведниот текст, Вапцаров ја напишал својата знаменита песна „Реферат“. Во 1939 год. е подготвен Статутот на МЛК. Во неговиот прв член се дефинира: „Кружокот е самостојна, независна група од македонски поети и писатели, обединети од заедничката цел да работат за создавање македонска уметничка литература.“ И се додаваат задачите: „Кружокот го афирмира создаденото творештво од неговите членови, организира литературни читања, вечеринки, утра, екскурзии, издава книги, весници, списанија, зборници, алманаси и друго“. Во Раководното тело на МЛК учествувале Н. Вапцаров, А. Попов и М. Сматракалев. Работните состаноци се одржувале еднаш неделно. Тие претставувале литературна лабораторија за креирање на творечкиот пат на македонските литературни творци. Се распишувале конкурси на определена тема од македонската историја и култура, а напишаните творби биле разгледувани на однапред закажани седници. Сите членови на МЛК, освен В. Марковски и К. Неделковски, пишувале на јазикот на своето образование – на бугарски. Преку Говорниот хор „Гоце Делчев“ и со екскурзиите и литературните читања ја проширувале дејноста и во масите. Особено плодотворна била средбата на Кружокот со македонските студенти од Белградскиот универзитет дојдени во Софија по повод прославата на 50-годишнината на Софискиот универзитет (мај 1939). А за да ја афирмираат македонската борба на меѓународен план, го користат гостувањето на московскиот спортски клуб „Спартак“ во Софија. Покрај собраните карти, разгледници од Македонија и други материјали, излеале и бронзов медалјон, на кој од едната страна има релјеф на македонското знаме со натпис (на македонски јазик): Слободна независна Македонија, а под него картата на етничка Македонија врз која е напишана Гоцевата девиза: œ го разбирам светот само како поле за културно надпреваруеине мегÓ народите, додека на реверсот е изгравирана посветата: Преко другарите спартакисти македонската младеш пракя поздраф на младите од С.С.С.Р. 1940 ав-густ. София. Задолжениот Вапцаров, меѓутоа, не успеал материјалите да им ги предаде на московските гости и медалјонот е зачуван во оставнината на Ѓ. Абаџиев. городен патриотизам, овојпат Заедничка фотографија на членовите на МЛК со гостите Македонци дојдени од Белградскиот универзитет треба да го впрегнеме, ропски да во Софија (1939) Во рамките на Кружокот биле создадени и објавени на македонски јазик бројните поетски збирки, поеми и сонетни венци на В. Марковски и двете стихозбирки на К. Неделковски. Тука се дискутирало за сите поетски и прозни творби на членовите, за збирката на Н. Вапцаров, за Рациновите „Бели мугри“ и за Мисирковата книга „За македонцките работи“. Била подготвена и антологија на современата македонска поезија „Од ,Бура над Родината‘ до ,Чудна е Македонија‘“.Во антологијата Стихозбирката на Ангел Жаров „Бура над родината“ (1935) со избрани творби биле застапени современите македонски поети А. Жаров, К. Рацин, В. Марковки, К. Неделковски и Н. Вапцаров. Книгава не е објавена, но повеќестрано значајниот предговорен текст од А. Попов е зачуван. Самите кружочници МЛК го сметале како продолжение на петербуршкото МНЛД. За тоа сведочи и писмото на К. Неделковски што од името на Кружокот на 18. Ⅴ 1940 год. му го напишал на синот на К. Мисирков д-р Сергеј МисирПочетокот на писмото од Коле Неделковски до синот на Крсте Мисирков д-р Сергеј Мисирков ков, што во тоа време работел во гр. Елена. Откако групно ја посе-тиле мајка му Е. М. Мисиркова и ги добиле ракописите и книгата од Мисирковата оставнина, ги пронашле и неговите статии објавени во в. „Мир“. Ја препишале книгата „За македонцките работи“ и на состанок во Кружокот ја разгледале и заклучиле дека треба да ја препечатат во Вардарскиот дел на Македонија. Во опширното писмо Неделковски му кажува дека се запознале со „дел од животот на вистинскиот Македонец“ и вели: „Викот на бесмртни-Крсте Мисирков от Македонец К. Мисирков се разнесува дури сега над неговата мила татковина и таа, измачена веќе од борбите и соперништвата на неколку народи, коишто ништо не штедеа да ја имаат посрбена од едни, побугарена од други и погрчена од трети, но таа не се даде на никого, а си остана со својата боја македонска, и сега, подигната културно и економски, го подзема најдрагиот нејзин глас, го прегрнува најсветото име и со целата своја моќ го држи и го разнесува како светилник до крајните катчиња на нејзината ширина… Па и ние, прокудените, каде и да се наоѓаме надвор од скапата наша татковина, се чувствуваме туѓинци и затоа не останавме глуви на делото и идејата на Вашиот незаборавлив татко, ами го прегрнуваме тоа дело за да го изградиме со цената на најмилото. И така, далеку од татковината, ние се обединивме во едно Македонско литературно другарство, од чиешто име се осмелив да Ве замолам да ни излезете во пресрет за да нè запознаете поподробно со животот и дејноста на Вашиот покоен татко (биографијата) за да можеме големиот борец поодблизу да ‹ го перетставиме на македонската општественост“. Наскоро (со свои автографски посвети) во пакет му биле испратени последните печатени стихозбирки на К. Неделковски, В. Марковски и Н. Вапцаров. Посветата од В. Марковски за д-р С. Мисирков (1940) По започнувањето на војната и на Балканот и по новата окупација и поделба на Вардарскиот дел на Македонија, скоро сите членови на МЛК се вклучуваат во оружената националноослободителна борба. Во Софија стигнуваат и К. Рацин и В. Наумчески и се вклучуваат во Кружокот, па во заеднички настапи зема учество и тогашниот студент Б. Конески. По излегувањето на неговата втора стихозбирка „Пеш по светот“ загинува К. Неделковски (1941). Неколку месеци потоа се уапсени поголемиот дел од членовите на МЛК, а најактивните Н. Вапцаров и А. Попов се осудени на смрт и егзекутирани (1942). Како партизан загинува (во недоразјаснети околности) К. Рацин (1943), а В. Марковски (сосе сопругата и синот) се приклучува кон Главниот штаб на Македонската војска на слободната територија. Во такви околности во јули 1942 г. Кружокот згаснува. Оние што останаа живи по војната се вклучија во изградбата на македонската држава, во литертурата и културата во ослободениот дел на Македонија. ЛИТ. Димитар Митрев, Вапцаров. Есеи и статии, Скопје, 1954; истиот, Македонскиот литературен кружок, Современост, Скопје, 1977; Никола Ј. Вапцаров, Творби. Избор и предговор Гане Тодоровски, Скопје, 1979; Антон Попов, Одбрани творби. Приредил Гане Тодоровски, Скопје, 1985; Блаже Ристовски, Пројави и профили од македонската литературна историја, И, Скопје, 1982, 246–258; истиот, Беседа за делото на Вапцаров, Скопје, 1990; истиот, Историја на македонската нација, Скопје, 1999, 593–639; истиот, Македонецот Вапцаров, Скопје, 2005; Михаил Сматракалев, Македонскиот литературен кружок, Скопје, 1993; Васил Тоциновски, Жаров бунтар и буревесник, Скопје, 1994; Македонскиот литературен кружок, Софија, 1938–1941. Документи. Избор, превод, редакција и белешки д-р Васил Тоциновски, Скопје 1995; Антон Попов, Творби. Подготвил Васил Тоциновски, Скопје, 1994. Бл. Р. МАКЕДОНСКИ ЛОКАЛНИ ФЛОРИСТИЧКИ ЕНДЕМИТИ

ДЕЛЕГАТИ НА ПРВОТО ЗАСЕДАНИЕ НА АСНОМ

ДЕЛЕГАТИ НА ПРВОТО ЗАСЕДАНИЕ НА АСНОМ (манастир „Св. Прохор Пчински“, 2. Ⅷ 1944) – избрани делегати според издадените прописи за избор на делегати од страна на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ (март 1944) и Упатството за избор на делегати за Првото заседание на АСНОМ на ЦК на КПМ (2. Ⅳ 1944). Биле избрани вкупно 112, а на Заседанието успеале да присуствуваат само 60 делегати или нивни ополномоштени претставници. Избрани делегати, со наведени населени места на делегирање, биле: ќемал Аголи (студент по филозофија, од Дебар), Методи Андонов-Ченто (трговец, од Прилеп), Бане Андреев-Ронката (политички комесар на Гш на НОВ и ПОМ, од Велес), Михаило Апостолски (ге-нерал-мајор, командант на НОВ и ПОМ, од Штип), Љупчо Арсов (банкарски чиновник, од Штип), Борис Атков (чиновник, од Скопје), Вера Ацева (домаќинка, од Прилеп), Ристо Бајалцалиев (приватен чиновник, од Гевгелија), Страхил Бајовски (учител, од Берово), Димче Беловски (приватен чиновник, од Штип), Злате Билјановски (заменикполитички комесар на Третата македонска НО бригада, од с. Пуста Река, Крушевско), Јордан Блажевски (инженер-агроном, од Тетово), Мино Богданов (чиновник, од Велес), Петре Богданов-Кочко (оперски пејач, од Скопје), Илија Божиновски (чиновник, од Ресен), Атанас Бојков (командант на Струмичкиот НОПО, од с. Богданци, Гевгелиско), Панко Брашнаров (учител, од Велес), Ванчо Бурзевски (приватен чиновник, од Свети Николе), Васил Атанасов Василев (работник, од Петрич), Наум Ташков Василевски (потпоручник, заменик-командант на Третата македонска НО бригада, од Ресен), Атанас Великов (работник, од Петрич), Димитар Влахов (публицист, од Кукуш), Никола Иванов Вражалски (кандидат за адвокат, од Кочани), Александар Георгиев (градежен инженер, од Гостивар), Кирил Георгиевски (инженер-архитект, од Прилеп), Страхил Гигов (началник на Персоналното одделение на Гш на НОВ и ПОМ, од Велес, Лазар Гиновски (земјоделец, од с. Белчишта, Охридско), Киро Глигоров (адвокат, од Штип), Боро Делегатите доаѓаат на Првото заседание на АСНОМ Димитриев (воздухопловен поручник на Кралството Југославија, од с. Рамно, Кумановско), Младен Ѓорѓиев (земјоделец, од с. Челопек, Кумановско), Јован Ѓоргов (свештеник, од с. Дреново, Кавадаречко), Димитар Зафировски (журналист, од Гевгелија), Тодор Стојанов Ѕвездин (активен судски потполковник на Кралството Југославија, од Скопје), Стоилко Костов Иванов (учител, од с. Ораов Дол, Велешко), Васил Атанасков Ивановски (работник, од Костур), Георги Ивановски (учител, од Ресен), Перо Ивановски-Тиквар (работник, од Прилеп), Илија Илиевски (адвокат, од Битола), Коста Јашмаков (капетан, началник на штабот на Третата македонска НО бригада, од Битола), Лазо Калајџиев (работник, од Неготино), Васил Кара Ангелевски (земјоделец, заменик-командант на Петтата македонска НО бригада, од Битола), Мара Карбева (домаќинка, од Велес), Томо Кутурец (приватен чиновник, од Крушево), Благое Левков (адвокат, од Велес), Генадиј Илиев Лешков (земјоделец, од с. Дреново, Бродско), Душан Лукаров (работник, од Скопје), Владо Малески (студент по право, од Струга), Веселинка Малинска (приватен чиновник, од Куманово), Кирил Михајловски (учител, од Виница), Петар Стојанов Манговски (адвокат, од Битола), Димитри Манџовски (земјоделец, од Костур), Венко Марковски (поет, од Скопје), Боро Милевски (поручник, командант на Четвртата македонска НО бригада, од Штип), Тихомир Милошевски (мајор, командант на Третата македонска НО бригада, од с. Битуше, Галичко), д-р Кирил Миљовски (ветеринарен лекар, од Битола), Благоја Минов (работник, од Струмица), Мино Минов (работник, од Маврово), Никола Минчев (банкарски чиновник, од Кавадарци), Димитар Миовски (лекар во железничката болница, од Скопје), Димче Стојанов Миревски (професор, од Прилеп), д-р Никола Мицев (ветеринарен лекар-бактериолог, од Кратово), Лазо Мојсов (студент по право, од Неготино), Наум Наумовски (политички комесар на Втората македонска НО бригада, од Крушево), Мара Нацева (работничка, од Куманово), Панче Неделковски (потполковник, заменик-командант на НОВ и ПОМ, од Скопје), Тодор Ношпал (трговец, од Прилеп), Милан Костов Стефанов (земјоделец, од с. Десово, Прилепско), Никола Пеев (работник, од с. Богданци, Гевгелиско), Александар Петровски (кројач, потпретседател на Стопанската комора, од Скопје), Кирил Петрушев (типографски работник, од Скопје), Петре Пирузе (адвокат, од Охрид), д-р Владимир Полежиноски (јурист, од Кичево), Епаминонда Поп Андонов (професор, од Струмица), Славко Поп Антовски (инженер-агроном, од Скопје), Елисие Поповски (банкарски чиновник, од Маврово), Методи Поповски (поручник, командант на Втората македонска НО бригада, од Прилеп), Борис Поцков (типограф, од Струмица), Иван Радњански (земјоделец, од с. Радња, Кавадаречко), Часлав Рангеловски (шумарски инженер, од Скопје), Милева Сабо (работничка, од Скопје), ќемал Сејфула (занаетчија, од Скопје), Асен Симитчиев (кандидат за адвокат, од Скопје), Исак Сион (приватен чиновник, од Штип), Видое Смилевски (банкарски чиновник, од Гостивар), Лазар Соколов (економист, од Куманово), Најдо Стаменин (работник, од Неготино), Благоја Стефков (работник, од Куманово), Кирил Стојанов (свештеник, од Дебар), Нафи Сулејман (земјоделец, од Битола), Иван Танев (поручник, од Гевгелија), Борис Темелков (работник, од Прилеп), Димитар Теменугов (политички комесар на Струмичкиот НОПО), Стојан Тодоровски (приватен чиновник, од Куманово), Трајче Трајчевски (земјоделец, од с. Црвена Вода, Охридско), Злате Тренески (земјоделец, од Кичево), Јоне Колев Трпевски (работник, од Ресен), Димче Туриманџовски (мајор на НОВ и ПОМ, од Кавадарци), Цветко Узуновски (работник, од с. Царев Двор, Ресенско), Чедомир Филиповски (работник, поручник на НОВ и ПОМ, од Гостивар), Богоја Фотев (земјоделец, од с. Бистрица, Битолско), Камбер Хасан (земјоделец, с. Долни Дисан, Неготинско), Благое Ха-џи Панзов (адвокат, од Велес), Трајко Цветанов (студент, од Крива Паланка), Тодор Петров Циповски (работник, од Тетово), Лилјана Чаловска (студентка, од Битола), Вангел Чукаловски (командант на Првата македонска НО бригада, од Битола), Кирил Петров Чаулев (студент, од Охрид), Боро Чаушев (работник, од Неготино), Емануел Чучков (директор на гимназијата во Скопје, од Штип), Борис Чушкаров (учител, политички комесар на Третата македонска НО бригада, од Куманово), Методи Панов Џунов (земјоделец, од с. Ваташа, Кавадаречко) и Јанко шопов (техничар, од Гевгелија). По неколку дена, за членови на АСНОМ биле кооптирани и Абдула Алија (работник, од Прешево), Живко Брајковски (земјоделец, од с. Галичник), Васил Калајџиевски (судија, од с. Вевчани, Струшко) и Кирил Тошев Крстев (работник, од Дебарца), со посебно решение на Президиумот на АСНОМ (6. Ⅷ 1944). ЛИТ.: Зборник на документи од Анти-фашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија (АСНОМ), Скопје, 1964, 251-253 и 274-278. С. Мл.

ГОЛИ ОТОК

ГОЛИ ОТОК – еден од затворите за политички затвореници во периодот на судирот на КПЈ со КП СССР што функционирал по донесувањето на Резолуцијата на Информбирото (1948) сè до 1955 г. Првите казнети лица биле примени на 6. Ⅶ 1949 г. Во овој логор издржувале казна и голем број политички затвореници од Македонија. Не е утврдено колку Македонци настрадале во времето на ИБ. Според еден извор (од 1958), во НРМ биле регистрирани 1.651 информбировци, според друг (од 1993) – на Голи Оток престојувале 820 Македонци, а според трет (од 1990), вкупно казнети и осудени лица за ИБ биле 888 Македонци, или 0,09% од вкупниот број на населението во Македонија. Најголемиот број од уапсените биле од Велес, Прилеп, Битола и нивните околии. На Голи Оток биле затворени и репресирани и пратеници – членови на Првото, Второто и Третото заседание на АСНОМ (Панко Брашнаров, Венко Марковски, Петре Пирузе, Кирил Петрушев, ќемал Аголи, Благоја Хаџи Панзов, Генади Лешко, Ми-но Богданов, Васил Калајџиски, Никола Вражалски, Микре Анастасов, Неџат Аголи, Илија Митревски, Трајко Цветанов, Илија Божиновски, Милан Стефанов и Ѓорѓи Василев). Затворени биле учесници во НОБ, првоборци, членови на КПЈ пред војната, истакнати воени раководители. Во поглед на апсењата, Македонија процентуално се наоѓала на четвртото место во Југославија. ИЗВ.: Димче Најчевски, Голооточки сведоштва, Скопје, 1999.ЛИТ.: Драган МарковиÊ, Јосип Броз и Голи Оток, Београд, 1990; Драгиша Урдаревски, Голи Оток, Скопје, 1999; Ставре Џиков, Македонија во комунистичкиот триаголник, Скопје, 1993. Ѓ. Малк.

ПОПСИМОВ, Христо

ПОПСИМОВ, Христо (Охрид, 1916 – Софија, 1980) – трилингвален поет (македонски, српски и бугарски), внук (од сестра) на Гр. Прличев. Основното образование го завршува во родниот град, гимназијата во домот за македонските ученици во Крагуевац, а Правниот факултет во Белград. По двегодишна работа, дисертацијата по енциклопедија на пра Христо Попсимов вото му останува незавршена, би-дејќи …

НАУМЧЕСКИ, Волче

НАУМЧЕСКИ, Волче (Прилеп, 18. И 1916 – Скопје, 20. Ⅲ 1980) – амбициозен работник-поет за возрасни и за деца, автор на првата стихозбирка исцело напечатена на македонски јазик во предвоена Југославија, борец. Како седмо дете во сиромашно семејство, по завршувањето на И клас ја напушта гимназијата и работи како чирак кај повеќемина мајстори и станува …

МАРКО КРАЛЕ

МАРКО КРАЛЕ (познат во народното творештво како: Крале Марко, Крали Марко, Марко Кралевити, Кралевиќ Марко, а во историските извори како: „младиот крал Марко“, „благоверен Крал Марко“) (Прилеп, ок. 1346 – Ровине, кај Крајова, Влашко, 17. Ⅴ 1395) – последниот крал на Македонија (1371–1395), најстариот син-наследник на кралот Волкашин. Како 16-годишен во 1361 г. бил пратен …

МАКЕДОНСКИ ЛИТЕРАТУРЕН КРУЖОК ВО СОФИЈА

МАКЕДОНСКИ ЛИТЕРАТУРЕН КРУЖОК ВО СОФИЈА (МЛК) (1936–1942) – најзначајната македонска културно-литературна и национално-политичка асоцијација во периодот меѓу двете светски војни и верен следбеник и продолжувач на делото на Македонското научно-литературно другарство во С.-Петербург. Историски се појавува и се развива во три последователни фази и во три организациони форми. Првин, по иницијатива на Митко Зафировски, на …